Təfsir Şərti ilə Amilin Gizlənməsi

اَلثَّالِثُ؛ مَا أُضْمِرَ عَمِلُهُ عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ؛ وَ هُوَ كُلُّ اسْمٍ بَعْدَهُ فِعْلٌ أَوْ شبْهُهُ مُشْتَغَلٌ عَنْهُ بِضَمِيرِهِ أَوْ مُتَعَلَّقِهِ لَوْ سُلِّطَ عَلَيْهِ هُوَ أَوْ مُنَاسِبُهُ لَنَصَبَهُ، مِثْلُ؛ زَيْدًا ضَرَبْتُهُ وَ زَيْدًا مَرَرْتُ بِهِ وَ زَيْدًا ضَرَبْتُ غُلاَمَهُ وَ زَيْدًا حُبِسْتُ عَلَيْهِ. يُنْصَبُ بِفِعْلٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ أَيْ ضَرَبْتُ وَ جَاوَزْتُ وَ أَهَنْتُ وَ لاَبَسْتُ. وَ يُخْتَارُ الرَّفْعُ بِالْإِبْتِدَاءِ عِنْدَ عَدَمِ قَرِينَةٍ خِلاَفِهِ أَوْ عِنْدَ وُجُودِ أَقْوَى مِنْهَا كَأَمَّا مَعَ غَيْرِ الطَّلَبِ وَ إِذَا لِلْمُفَاجَأَةِ وُ يُخْتَارُ النَّصْبُ بِالْعَطْفِ عَلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ لِلتَّنَاسُبِ وَ بَعْدَ حَرْفِ النَّفْيِ وَ حَرْفِ الْإِسْتِفْهَامِ وَ إِذَا الشَّرْطِيَّةِ وَ حَيْثُ وَ فِي الْأَمْرِ وَ النَّهْيِ إِذْ هِيَ مَوَاقِعُ الْفِعْلِ وَ عِنْدَ خَوْفِ لَبْسِ الْمُفَسِّرِ بِالصِّفَةِ، مِثْلُ؛ إِنَّا كُلَّ شَيْئٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ وَ يَسْتَوِي الْأَمْرَانِ فِي مِثْلِ زَيْدٌ قَامَ وَ عَمْرًا أَكْرَمْتُهُ. وَ يَجِبُ النَّصْبُ بَعْدَ حَرْفِ الشَّرْطِ وَ حَرْفِ التَّحْضِيضِ، مِثْلُ؛ إِنْ زَيْدًا ضَرَبْتَهُ ضَرَبَكَ وَ أَلاَّ زَيْدًا ضَرَبْتَهُ. وَ لَيْسَ مِثْلُ؛ أَ زَيْدٌ ذُهِبَ بِهِ مِنْهُ، فَالرَّفْعُ. وَ كَذَا؛ كُلُّ شَيْئٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ وَ نَحْوُ؛ اَلزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا. اَلْفَاءُ بِمَعْنَى الشَّرْطِ عِنْدَ الْمُبَرِّدِ وَ جُمْلَتَانِ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ وَ إِلاَّ فَالْمُخْتَارُ النَّصْبُ

اَلثَّالِثُ meful-u bih’in amilinin kıyasen hazfedildiği dört yerden üçüncü olan yer; مَا öyle bir mefulün yeridir ki; أُضْمِرَ takdir edilir, عَمِلُهُ o meful-u bihi nasb eden amil, عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ takdir edilen amilin tefsir edilmesi şartıyla, وَ هُو ve o yani hazf edilen amil ile mansub olan o meful, كُلُّ اسْمٍ her bir isimdir ki, بَعْدَهُ kendisinden sonra, فِعْلٌ bir fiil vardır, أَوْ veya, شبْهُهُ onun failin fiilin şibhi (şibh-i fiil), benzeri vardır; öyle fiil veya şibh-i fiil ki; مُشْتَغَلٌ o fiil veya şibhi fiil engellenmiştir, عَنْهُ ondan yani mukaddem olan meful-u bihte amelden, بِضَمِيرِهِ o mukaddem olan isme dönen bir zamirde amel etmekten, أَوْ veya, مُتَعَلَّقِهِ mukaddem ismin tealluk ettiğiyle, لَوْ سُلِّطَ eğer musallat edilirse, عَلَيْهِ o mukaddem ismin üzerine, هُوَ o fiil ve şibh-i fiilden herhangi biri, أَوْ veya, مُنَاسِبُهُ o fiil ve şibh-i fiilin manasında başka bir lafız, لَنَصَبَهُ elbette onu yani mukaddem ismi nasb eder. مِثْلُ misali; زَيْدًا ضَرَبْتُهُ “Zeyd’e vurdum” وَ زَيْدًا مَرَرْتُ بِهِ ve “Zeyd’e uğradım” وَ زَيْدًا ضَرَبْتُ غُلاَمَهُ ve “Zeyd’in çocuğuna vurdum” وَ زَيْدًا حُبِسْتُ عَلَيْهِ ve “Zeyd yüzünden hapis oldum” gibi. يُنْصَبُ mukaddem olan isim (misallerdeki Zeyd lafzı) bu misallerde ile nasb edilir, بِفِعْلٍ mukadder bir fiil ile, يُفَسِّرُهُ o fiili tefsir eder, مَا بَعْدَهُ kendisinden sonra gelen o fiil ki, أَيْ yani, ضَرَبْتُ “vurdum” fiilidir (birinci misal için), وَ جَاوَزْتُ “geçtim” (ikinci misal için), وَ أَهَنْتُ “hakaret ettim” (üçüncü misal için), وَ لاَ بَسْتُ “karıştım” (dördüncü misal için). وَ يُخْتَارُ الرَّفْعُ ve ref seçilir, بِالْإِبْتِدَاءِ mübteda olmak üzere, عِنْدَ عَدَمِ قَرِينَةٍ karine olmadığı zaman, خِلاَفِهِ ref’in hilafına, أَوْ veya, عِنْدَ وُجُودِ أَقْوَى مِنْهَا ref’ten daha kavi, kuvvetli bir tercih var ise, كَأَمَّا emma gibi, مَعَ غَيْرِ الطَّلَبِ talep ile beraber olmadığı halde, وَ إِذَا لِلْمُفَاجَأَةِ ve iza-i müfacaat (anlık bilgisi veren, âna ait olan, sürpriz iza’sı) edatından sonra ref daha kuvvetli istenilir. وُ يُخْتَارُ النَّصْبُ ve nasb tercih edilir; بِالْعَطْفِ mukaddem ismin içinde bulunduğu cümlenin atf edilmesi nedeniyle, عَلَى جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ bir fiil cümlesi üzerine, لِلتَّنَاسُبِ atfa münasib, uygun olsun için. وَ بَعْدَ حَرْفِ النَّفْيِ ve nefy harfinden sonra; وَ حَرْفِ الْإِسْتِفْهَامِ ve istifham harfinden sonra, وَ إِذَا الشَّرْطِيَّةِ ve iza-i şartiyye’den sonra, وَ حَيْثُ ve “şart ve ceza edatı olmak üzere” haysu edatından sonra, وَ فِي الْأَمْرِ emir fiilinden önce, وَ النَّهْيِ nehy’in evvelinde, إِذْ هِيَ çünkü bu yerler, مَوَاقِعُ الْفِعْلِ fiilin yerleridir, وَ عِنْدَ خَوْفِ لَبْسِ الْمُفَسِّرِ ve tefsir edici fiilin karışma korkusu olduğunda, بِالصِّفَةِ sıfat ile, مِثْلُ misali; إِنَّا كُلَّ شَيْئٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ “Muhakkak ki biz herşeyi bir ölçü üzere yarattık” kamer suresi 49. Ayeti. وَ ve, يَسْتَوِي eşittir, الْأَمْرَانِ bu iki iş yani ref ve nasb etme, فِي مِثْلِ şu misillerde; زَيْدٌ قَامَ وَ عَمْرًا أَكْرَمْتُهُ “Zeyd kalktı ve ben Amr’a ikram ettim” gibi. وَ يَجِبُ النَّصْبُ nasb vacip olur yani gerekir, بَعْدَ حَرْفِ الشَّرْطِ şart harfinden sonra, وَ حَرْفِ التَّحْضِيضِ ve tahdid yani teşvik harfinden sonra, مِثْلُ misali; إِنْ زَيْدًا ضَرَبْتَهُ ضَرَبَكَ “Eğer sen Zeyd’e vurursan o da sana vurur” gibi, وَ ve, أَلاَّ زَيْدًا ضَرَبْتَهُ “Hadi Zeyd’e vursana” ve وَ لَيْسَ değildir, مِثْلُ şu gibiler; أَ زَيْدٌ ذُهِبَ بِهِ مِنْهُ “Zeyd mi götürüldü” فَالرَّفْعُ bu nedenle ref vaciptir. وَ كَذَا aynı şekilde iştigal babından değildir, كُلُّ شَيْئٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ “Onların yaptıkları her iş amel defterindedir” وَ نَحْوُ ve yine iştigal babından olmayanın misali şöyledir; اَلزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine vurun (celde)”. اَلْفَاءُ bu ayetteki fa, بِمَعْنَى الشَّرْطِ şart manasındadır, عِنْدَ الْمُبَرِّدِ Müberrid’e göre, وَ جُمْلَتَانِ bu ayette iki müstakil cümle vardır, عِنْدَ سِيبَوَيْهِ Sibeveyh’e göre, وَ إِلاَّ eğer fa şart edatı olmaz ve ayette iki cümle olmadığı düşünülürse, فَالْمُخْتَارُ النَّصْبُ o zaman nasb tercih edilen görüş olmalıdır.

Metnin Toplu Manası: Mefulun bih’in amilinin kıyasen hazfedildiği 4 yerin üçüncüsü, kendisini nasb eden amilin tefsir edilmesi şartıyla ile takdir edildiği mefulün yeridir. Mahzuf olan bir amil ile mansub olan meful her bir isimdir ki kendisinden sonra fiil veya fiil manasında bir lafız vardır. O fiil veya şibh-i fiil mukaddem olan isme dönen bir zamirde veya mukaddem olan ismin zamirinde değil, fakat onunla ilişkiye giren bir şeyde amel etmekten dolayı mukaddem olan mefulü bih’te amel etmekten men edilmiştir. Fiil veya şibh-i fiilden herhangi birisi veya şibh-i fiil manasında olan başka bir amil o mukaddem ismin üzerine musallat edilirse elbette o mukaddem ismi nasb ederdi, misallerimize geçelim;

زَيْدًا ضَرَبْتُهُ

“Zeyd’e vurdum” terkibinde mukaddem ismin (Zeyd) zamiri (sondaki muttasıl hüve) ile meşgul olan müteaddi fiilin misalidir. Burada mukaddem isim olan Zeyd lafzını nasb eden mahzuf ضَرَبْتُ fiilidir.

زَيْدًا مَرَرْتُ بِهِ

“Zeyd’e uğradım” terkibinde mukaddem ismin (Zeyd) zamiri (sondaki muttasıl hüve) ile meşgul olan lazım fiilin misalidir. Burada mukaddem isim olan Zeyd lafzını nasb eden mahzuf جَاوَزْتُ fiilidir.

زَيْدًا ضَرَبْتُ غُلاَمَهُ

Üçüncü: Mefulun bih’in amilinin qiyasen gizlədildiyi dörd yerdən üçüncüsü; elə bir mefulun yeridir ki, onu nasb edən amil təfsir şərti ilə nəzərdə tutulur. Gizlədilən amil ilə mansub olan meful, hər bir isimdir ki, ondan sonra bir fiil və ya fiilə bənzər bir söz gəlir; elə fiil və ya fiilə bənzər ki, o fiil ya onun zamiri ilə, ya da əlaqəli olduğu bir şeylə məşğul olduğuna görə, əvvəl gələn mefulun bihdə amil olmaqdan məhrumdur. Əgər o fiil və ya fiilə bənzər, yaxud onun mənasında olan başqa bir söz əvvəl gələn ismin üzərinə təsir etsəydi, onu mütləq nasb edərdi. Misal üçün: Zeydi vurdum (زَيْدًا ضَرَبْتُهُ), Zeydi yanından keçdim (زَيْدًا مَرَرْتُ بِهِ), Zeydin uşağını vurdum (زَيْدًا ضَرَبْتُ غُلاَمَهُ), Zeydin üstündə həbs olundum (زَيْدًا حُبِسْتُ عَلَيْهِ) kimi. Bu misallarda əvvəl gələn isim (Zeyd) gizli fiil ilə nasb olunur və onu izah edən fiil sonradan gəlir: "vurdum", "keçdim", "təhqir etdim", "qarışdım" və s. Ref seçilir, əgər mübtəda olmaq üçün, əksinə bir dəlil yoxdursa, ya da daha güclü bir dəlil varsa, məsələn "amma" ilə, tələb olmadan, yaxud "iza" müfəccəət edatından sonra ref daha güclü olur. Nasb seçilir, əgər əvvəl gələn isim fiil cümləsinə uyğun olaraq cümləyə bağlanırsa, ya da inkar, sual, şərt, "haysu" edatından sonra, əmr və qadağadan əvvəl, çünki bu yerlər fiil yeridir və izah edən fiilin sifətlə qarışma qorxusu varsa. Misal: "Biz hər şeyi ölçü ilə yaratdıq" (İnna kullə şey'in xələqnâhu biqədər). Ref və nasb bərabərdir, məsələn: "Zeyd qalxdı və Amra hörmət etdim" (Zeyd qam və Amran əkrəmtuhu). Nasb vacibdir, şərt və təşviq edatından sonra, məsələn: "Əgər Zeydi vursan, o da səni vuracaq" (İn Zeydan darabtahu darabəkə), "Hadi Zeydi vur" (Əlla Zeydan darabtahu). Amma "Zeyd aparıldı?" (Ə Zeydun zuhibə bih minhu) kimi deyilsə, ref vacibdir. Eləcə də, "Onların etdikləri hər şey kitabda yazılıb" (Kullu şey'in fəaluhu fi'z-zubur) və "Zina edən qadın və zina edən kişiyə hər birinə cəza verin" (Əz-zaniyətü və əz-zani fajlidu kullə wahidin minhuma) kimi misallar iştigal babından deyil. Bu ayədəki "fa" Müberridə görə şərt mənasındadır, Sibeveyhə görə iki müstəqil cümlədir, əgər "fa" şərt edatı olmasa və ayədə iki cümlə olmasa, o zaman nasb seçilməlidir.

Mətnin Ümumi Mənası: Mefulun bih’in amilinin qiyasen gizlədildiyi dörd yerin üçüncüsü, onu nasb edən amilin təfsir şərti ilə nəzərdə tutulduğu mefulun yeridir. Gizli amil ilə mansub olan meful, hər bir isimdir ki, ondan sonra fiil və ya fiil mənasında bir söz gəlir. O fiil və ya fiilə bənzər, əvvəl gələn ismin zamiri ilə deyil, amma onunla əlaqəli olan bir şeydə amil olmaqdan məhrumdur. Fiil və ya fiilə bənzər, yaxud onun mənasında olan başqa bir amil əvvəl gələn ismin üzərinə təsir etsəydi, onu mütləq nasb edərdi. Misallara baxaq:

زَيْدًا ضَرَبْتُهُ

“Zeydi vurdum” ifadəsində əvvəl gələn ismin (Zeyd) zamiri (axırdakı muttasıl hüvə) ilə məşğul olan keçidli fiilin misalıdır. Burada əvvəl gələn isim olan Zeyd sözünü nasb edən gizli ضَرَبْتُ fiilidir.

زَيْدًا مَرَرْتُ بِهِ

“Zeydi yanından keçdim” ifadəsində əvvəl gələn ismin (Zeyd) zamiri (axırdakı muttasıl hüvə) ilə məşğul olan lazımi fiilin misalıdır. Burada əvvəl gələn isim olan Zeyd sözünü nasb edən gizli جَاوَزْتُ fiilidir.

زَيْدًا ضَرَبْتُ غُلاَمَهُ

“Zeydin uşağına vurdum” ifadəsində qabaqda gələn ismə (Zeyd sözünə) dönən zamirlə əlaqə quran və onda təsir edən felin nümunəsidir. Gizli olan fel isə أَهَنْتُ felidir.

زَيْدًا حُبِسْتُ عَلَيْهِ

“Zeyd üzündən həbs olundum” ifadəsində qabaqda gələn ismə dönən zamirdə təsir edən felin nümunəsidir və gizli olan fel isə ona uyğun olan لاَبَسْتُ felidir.

Bu nümunələrdə qabaqda gələn isim (Zeyd sözü) özündən sonra izah olunan gizli bir fel ilə nəsb olunur. Ref’i üstün tutan bir dəlil olmadığı zaman və ya nəsb’i üstün tutandan daha güclü ref’i üstün tutan dəlil olduğu zaman mübtəda kimi ref üstün tutulur. Hər hansı bir tələb olmadan isimlərin üzərinə daxil olan أَمَّا kimi, misal;

لَقِيتُ الْقَوْمَ وَ أَمَّا زَيْدٌ فَاكْرَمْتُهُ

"Qövmə rast gəldim, amma hörmət etdiyim Zeyddir & Zeydə gəlincə, ona hörmət etdim" kimi. Bu fel cümləsində atıf səbəbilə Zeydin mənsubluğu lazımdır. Lakin amma’dan sonra fel gəlməsi caiz olmadığı üçün ref daha güclü olur.

Aniyyəti (o anı) bildirən “izâ”dan sonra da eyni şəkildə ref daha güclü şəkildə tələb olunduğundan ref üstün tutulur, misal;

خَرَجْتُ فَإِذَا زَيْدٌ يَضْرِبُهُ عَمْرٌو

"Çıxdım və birdən Zeydi gördüm, o anda Amr Zeydi döyürdü" ifadəsindəki Zeyd sözü kimi.

Qabaqda gələn ismin daxil olduğu cümlənin fel cümləsinə atfedilməsi səbəbilə atıfa uyğunluq üçün nəsb üstün tutulur, nümunələr;

خَرَجْتُ فَزَيْدًا لَقِيتُهُ

“Çıxdım və birdən Zeyd ilə qarşılaşdım” ifadəsində atıf hərfi “fe”dən sonra gələn Zeyd sözü mənsubdur.

مَا زَيْدًا ضَرَبْتُهُ

“Zeydə vurmadım” ifadəsində nefy hərfindən sonra gəldiyi üçün Zeyd sözü mənsubdur.

أَ زَيْدًا ضَرَبْتَهُ

“Zeydə sən mi vurdun” ifadəsində istifham hərfindən sonra nəsb üstün tutulur.

إِذَا عَبْدَ اللهِ تَلْقَاهُ فَأَكْرِمْهُ

“Allahın qulunu görəndə ona hörmət et” ifadəsində iza-i şərtiyyədən sonra nəsb üstün tutulur.

حَيْثُ زَيْدًا تَجِدُهُ فَأَكْرِمْهُ

“Zeydi harada tapsan ona hörmət et” ifadəsində “haysu” edatından sonra nəsb üstün tutulur.

زَيْدًا إِضْرِبْهُ

“Zeydə vur” ifadəsində əmr felinin əvvəlində nəsb üstün tutulur.

زَيْدًا لاَ تَضْرِبْهُ

“Zeydə vurma” ifadəsində nehyin əvvəlində nəsb üstün tutulur. Çünki bu yerlər felin çox gəldiyi yerlərdir.

Təfsir edən felin sifətlə qarışma qorxusu olduğu zaman da nəsb üstün tutulur, misal;

إِنَّا كُلَّ شَيْئٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ

“Şübhəsiz ki, biz hər şeyi bir ölçü ilə yaratdıq” ayəsində olduğu kimi, əsli;

إِنَّا خَلَقْنَا كُلَّ شَيْئٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ

Şəkilində idi. Əgər “kulle” sözü ref olunsa, təfsir edən “halekna” sözü muzafun ileyh olan “şey’in” sözünün sifəti ola bilərdi.

İki şey, yəni nəsb və ref bu nümunədə bərabərdir;

زَيْدٌ قَامَ وَ عَمْرًا أَكْرَمْتُهُ

“Zeyd qalxdı və mən də Amra hörmət etdim”

Şərt və təşviq hərfindən sonra nəsb vacib olur;

إِنْ زَيْدًا ضَرَبْتَهُ ضَرَبَكَ

Əgər Zeydə vursan o da sənə vurur

أَلاَّ زَيْدًا ضَرَبْتَهُ

Hadi Zeydə vursana

Göründüyü kimi Zeyd sözündən əvvəl birinci nümunədə şərt, ikinci nümunədə isə təşviq edatı var.

أَ زَيْدٌ ذُهِبَ بِهِ

“Zeyd mi aparıldı” ifadəsi iştigal babından deyil. Buna görə nəsb deyil, ref vacibdir. Buna oxşar olaraq;

اَلزَّانِيَةُ وَ الزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا

“Zina edən kişi və qadının hər birinə cəldə vurun” ayəsində olduğu kimi. Bu ayədəki fa, Müberridə görə şərt mənasındadır. Bu ayədə Sibeveyhə görə iki müstəqil cümlə var. Əgər fa, fa-i şərtiyyə olmasa və ya ayədə iki müstəqil cümlə olduğu qəbul edilməsə, bu halda üstün tutulan fikir nəsbdir. Lakin Qiraət alimləri bu ayəni icma ilə ref oxumuşlar.