Münadanın Tərhimi

وَ تَرْخِيمُ الْمُنَادَى جَائِزٌ وَ فِي غَيْرِهِ ضَرُورَةٌ وَ هُوَ حَذْفٌ فِي آخِرِهِ تَخْفِيفًا وَ شَرْطُهُ أَنْ لاَ يَكُونَ مُضَافًا وَ لاَ مُسْتَغَاثًا وَ لاَ مَنْدُوبًا وَ لاَ جُمْلَةً وَ يَكُونَ إِمَّا عَلَمًا زَائِدًا عَلَى ثَلاَثَةِ أَحْرُفٍ؛ وَ إِمَّا بِتَاءِ التَّأْنِيثِ، فَإِنْ كَانَ فِي آخِرِهِ زِيَادَتَانِ فِي حُكْمِ الْوَاحِدَةِ كَأَسْمَاءَ وَ مَرْوَانَ، أَوْ حَرْفٌ صَحِيحٌ قَبْلَهُ مَدَّةٌ، وَ هُوَ أَكْثَرُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ حُذِفَتَا وَ إِنْ كَانَ مُرَكَّبًا حُذِفَ الْإِسْمُ الْأَخِيرُ وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَحَرْفٌ وَاحِدٌ وَ هُوَ فِي حُكْمِ الثَّابِةِ عَلَى الْأَكْثَرِ، فَيُقَالُ؛ يَا حَارِ وَ يَا ثَمُو وَ يَا كَرَوَ. وَ قَدْ يُجْعَلُ اسْمًا بِرَأْسِهٍ، فَيُقَالُ؛ يَا حَارُ وَ يَا ثَمِي وَ يَا كَرَا. وَ قَدِ اسْتَعْمَلُوا صِيغَةَ النِّدَاءِ فِي الْمَنْدُوبِ

وَ تَرْخِيمُ الْمُنَادَى münadanın terhimi (terhim: sondan hecanın çıxarılması deməkdir, burada da münada olan sözün son hecesinin çıxarılması nəzərdə tutulur), جَائِزٌ caizdir, وَ فِي غَيْرِهِ onun, yəni münadanın xaricində başqa bir sözə terhim tətbiq etmək, ضَرُورَةٌ zərurətdir, وَ هُوَ حَذْفٌ burada bəhs olunan münadanın terhimi axırda bir hazifdir, فِي آخِرِهِ o münada sözün sonunda, تَخْفِيفًا sözü yüngülləşdirmək üçün, وَ شَرْطُهُ və münadadan terhim edilməsinin şərti, أَنْ لاَ يَكُونَ olmamasıdır, مُضَافًا muzaf bir söz, وَ لاَ مُسْتَغَاثًا müstegas, yəni ona istigase olunan bir söz olmaması, مُسْتَغَاثًا وَ لاَ مَنْدُوبًا və mendub (özünə fəryad edilən, ağlanan) söz olmaması -İstigase və nudbe mövzularına nahiv elminə baxa bilərsiniz- وَ لاَ جُمْلَةً və cümlə də olmaması, وَ يَكُونَ bunların əksinə olması, إِمَّا عَلَمًا ya alim ad olacaq, elə alim ki زَائِدًا əlavə olan, عَلَى ثَلاَثَةِ أَحْرُفٍ üç hərf üzərində, yəni 3-dən çox hərfli olacaq, وَ إِمَّا ya da, بِتَاءِ التَّأْنِيثِ ta-i tenas alacaq, فَإِنْ كَانَ əgər olarsa, فِي آخِرِهِ o terhim ediləcək münadanın, زِيَادَتَانِ iki əlavə hərf, فِي حُكْمِ الْوَاحِدَةِ bir hərf hökmündə olan, كَ kimi, أَسْمَاءَ “esmâe” və مَرْوَانَ “mervâne” kimi. أَوْ və ya, حَرْفٌ صَحِيحٌ sağlam bir hərf, قَبْلَهُ مَدَّةٌ əvvəlində meddə olan, وَ هُوَ və sonunda sağlam olan söz, أَكْثَرُ əksərən, مِنْ أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ dörd hərf üzərindədir, حُذِفَتَا son iki hərfi hazf edilir, وَ إِنْ كَانَ əgər terhim olunan münada olarsa, مُرَكَّبًا mürəkkəb bir söz, حُذِفَ الْإِسْمُ الْأَخِيرُ tərkibdəki son ad hazf edilir, وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ əgər bu sadalananlardan başqa olarsa, فَحَرْفٌ وَاحِدٌ bir hərf hazf edilir, وَ هُوَ belə olan münada, فِي حُكْمِ الثَّابِةِ sabit hökmündədir, عَلَى الْأَكْثَرِ əksərən, فَيُقَالُ buna görə deyilir ki; يَا حَارِ və وَ يَا ثَمُو və وَ يَا كَرَو deyilir. وَ قَدْ يُجْعَلُ اسْمًا bəzən ad kimi qəbul edilir, بِرَأْسِهٍ tək başına müstəqil ad, فَيُقَالُ buna görə deyilir ki; يَا حَارُ və وَ يَا ثَمِي və وَ يَا كَرَا deyilir. وَ قَدِ اسْتَعْمَلُوا Ərəblər istifadə ediblər, صِيغَةَ النِّدَاءِ nida formasını, فِي الْمَنْدُوبِ mendub olan sözlərdə.

Mətnin Ümumi Mənası: Münadanın terhimi (sondan hecanın çıxarılması) caizdir. Münada xaricində terhim etmək isə zərurət səbəbilə ola bilər. Münadanın terhimi sözün yüngülləşməsi üçün edilir və sözün sonunda hazifdir. Münadanın terhiminin şərti; münadanın muzaf, müstegas, mendub və cümlə olmamasıdır. Əksinə terhim ediləcək münada söz 3-dən çox hərfə malik olan alim ad olmalı və ya ta-i tenas alan ad olmalıdır. Əgər 4-dən çox hərfə malik olan və terhim ediləcək münadanın sonunda bir hərf hökmündə iki əlavə hərf olarsa, misallar;

أَسْمَاءَ

مَرْوَانَ

və ya med (elif, vav, ya) hərflərindən sonra sağlam bir hərf varsa, misal;

مَنْصُورٌ

son iki hərf hazf edilir. Əgər terhim olunan münada mürəkkəb ad olarsa, o zaman son ad hazf edilir, misal;

بَعْلَبَكَّ

Münada Terhimi	Mürəkkəb Ad
يَا بَعْلَ	بَعْلَبَكَّ

Əgər terhim olunan münada bu qeyd olunan mənalardan fərqli olarsa, o zaman bir hərf hazf edilir. Terhim olunan münada əksər hallarda sabit hökmündədir. Bu səbəbdən ərəblər sözləri aşağıdakı kimi istifadə ediblər;

Əsl Ad	Terhimi	Müstəqil Ad
حَارِثُ	يَا حَارِ	يَا حَارُ
ثَمُودُ	يَا ثَمُو	يَا ثَمِي
كَرْوَانُ	يَا كَرْوَ	يَا كَرْوَا

وَ هُوَ الْمُتَفَجَّعُ عَلَيْهِ بِيَا أَوْ وَا وَ اخْتُصَّ بِوَا وَ حُكْمُهُ فِي الْإِعْرَابِ وَ الْبِنَاءِ حُكْمُ الْمُنَادَى وَ لَكَ زِيَادَةُ الْأَلِفِ فِي آخِرِهِ، فَإِنْ خِفْتَ اللَّبْسَ قُلْتَ وَا غُلاَمِيهْ وَ وَا غُلاَمَكُمُوهُ وَ لَكَ الْهَاءُ فِي الْوَقْفِ وَ لاَ يُنْدَبُ إِلاَّ الْمَعْرُوفُ فَلاَ يُقَالُ؛ وَا رَجُلاَهُ وَ امْتَنَعَ مِثْلُ؛ وَا زَيْدَ الطَّوِيلَاهُ خِلَافًا لِيُونُسَ وَ يَجُوزُ حَذْفُ حَرْفِ النِّدَاءِ إِلاَّ مَعَ اسْمِ الْجِنْسِ وَ الْإِشَارَةِ وَ الْمُسْتَغَاثِ وَ الْمَنْدُوبِ، نَحْوُ؛ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَ أَيُّهَا الرَّجُلُ وَ شَذَّ أَصْبِحْ لَيْلُ وَ افْتَدِ مَحْنُوقٌ وَ أَطْرِقْ كَرَا. وَ قَدْ يُحْذَفُ الْمُنَادَى لِقِيَامِ قَرِينَةٍ جَوَازًا، نَحْوُ؛ أَلاَ يَسْجُدُوا

وَ هُوَ və o mendub, الْمُتَفَجَّعُ üzərinə "ya" və ya "va" ilə acı hiss olunan, عَلَيْهِ öz üzərində, بِيَا ya ilə, أَوْ və ya, وَا va ilə, وَ اخْتُصَّ va ilə məxsuslaşdırılmışdır, وَ حُكْمُهُ mendubun hökmü, فِي الْإِعْرَابِ وَ الْبِنَاءِ irab və bina baxımından, حُكْمُ الْمُنَادَى münadanın hökmüdür, لَكَ sənin üçün caizdir, زِيَادَةُ الْأَلِفِ səsin uzadılması üçün axırına elif artırmaq, فِي آخِرِهِ mendubun axırına, فَإِنْ əgər, خِفْتَ اللَّبْسَ mendubun başqa bir şeylə qarışmasından qorxursansa, قُلْتَ o zaman deyirsən, وَا غُلاَمِيهْ "va uşağım", وَ وَا غُلاَمَكُمُوهُ "va sizin uşağınız" deyirsən. وَ لَكَ الْهَاءُ ha-i sekt əlavə etmək sənin üçün caizdir, فِي الْوَقْفِ vakıf halında, وَ لاَ يُنْدَبُ nudbe edilməz, إِلاَّ الْمَعْرُوفُ yalnız tanınanlara edilir, فَلاَ يُقَالُ belə deyilmir; وَا رَجُلاَهُ kimi. وَ امْتَنَعَ qadağan olunub, مِثْلُ belə tərkiblər; وَا زَيْدَ الطَّوِيلَاهُ "va uzunboylu Zeyd" deyilmir. خِلَافًا لِيُونُسَ Yunus adlı alim bu məsələdə ixtilaf edib, وَ يَجُوزُ caizdir, حَذْفُ حَرْفِ النِّدَاءِ nida hərfinin hazfi, إِلاَّ yalnız nida hərfinin hazfi caiz deyil, مَعَ اسْمِ الْجِنْسِ cins adı ilə, وَ الْإِشَارَةِ işarə adı ilə, وَ الْمُسْتَغَاثِ müstegas ilə, وَ الْمَنْدُوبِ mendub ilə, نَحْوُ misal; يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا "Yusif, bundan vaz keç" ayəsində olduğu kimi nida hərfsiz münada, وَ أَيُّهَا الرَّجُلُ "Ey adam", وَ شَذَّ şazz oldu, أَصْبِحْ لَيْلُ "Ey gecə, səhər ol", وَ افْتَدِ مَحْنُوقٌ "Ey boğulan, fidyə ver", وَ أَطْرِقْ كَرَا "Ey quş, başını əy". وَ قَدْ يُحْذَفُ الْمُنَادَى bəzən münada hazf edilir, لِقِيَامِ قَرِينَةٍ karinə olduğu halda, جَوَازًا caiz olaraq, نَحْوُ misal; أَلاَ يَا اسْجُدُوا "Diqqət, secdə edin" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Mendub, üzərinə "ya" və ya "va" ilə acı hiss olunan kəsdir. Mendub "va"ya məxsuslaşdırılıb və münadadan ayrılıb. Mendubun hökmü irab və bina baxımından münadanın hökmü kimidir. Səsin uzadılması üçün mendubun axırına elif artırmaq sənin üçün caizdir. Əgər mendubun başqa bir şeylə qarışmasından qorxursansa "Va gulamekih və Va gulamekumuh" deyirsən. Vakıf halında ha-i sekt əlavə etmək də caizdir. Nudbe yalnız tanınanlara edilir.nBuna görə "Va raculah" deyilmir və

وَا زَيْدَ الطَّوِيلاَهْ

Belə tərkiblər caiz deyil. Lakin Yunus adlı alim buna müxalif olub. Çünki ona görə bu ifadə caizdir. Nida hərfinin hazfi caizdir. Lakin nida hərfinin hazfi cins adı, işarə adı, müstegas və mendub ilə caiz deyil.

يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَ

Ayədə və

أَيُّهَا الرَّجُلُ

Misalında olduğu kimi. Cins adı olan münadanın başındakı "ya" ədatının hazfi səbəbindən;

أَصْبِحْ لَيْلَ

Tərkibində "ya" nida hərfinin hazfi şazz olub. İfadənin əsli "Ya Leylu" şəklindədir. Başqa bir misal;

إِفْتَدِ مَحْنُوقٌ

Tərkibində "ya" nida hərfinin hazfi şazz olub. İfadənin əsli "Ya mehnuku" şəklindədir. Başqa bir misal;

أَطْرِقْ كَرَا

Tərkibində "ya" nida hərfinin hazfi şazz olub. İfadənin əsli "Ya Kerevanu" şəklindədir. Karinə olduğu halda bəzən münada caiz olaraq hazf edilir, misal;

أَلاَ يَا اسْجُدُوا

Tərkibində nida hərfi olan "ya"dan sonra gələn münada karinə səbəbindən hazf olunub. İfadənin əsli isə;

أَلاَ يَا قَوْمُ اسْجُدُوا

"Diqqət! Ey xalq, secdə edin" kimidir. Burada hazf olunan münada "xalq" sözüdür.