Münadanın Tabe'ləri

وَ تَوَابِعُ الْمُنَادَى الْمَبْنِيِّ الْمُفْرَدَةُ مِنَ التَّأْكِيدِ وَ الصِّفَةِ وَ عَطْفِ الْبَيَانِ وَ الْمَعْطُوفِ الْمُمْتَنِعِ دُخُولُ الْيَاءِ عَلَيْهِ تُرْفَعُ عَلَى لَفْظِهِ وَ تُنْصَبُ عَلَى مَحَلِّهِ، مِثْلُ؛ يَا زَيْدُ الْعَاقِلَ وَ الْعَاقِلُ. وَ الْخَلِيلُ فِي الْمَعْطُوفِ يَخْتَارُ الرَّفْعَ وَ أَبُو عَمْرٍو النَّصْبَ وَ أَبُو الْعَبَّاسِ إِنْ كَانَ كَالْحَسَنِ فَكَالْخَلِيلِ وَ إِلاَّ فَكَأَبِي عَمْرٍو وَ الْمُضَافَةُ تُنْصَبُ وَ الْبَدَلُ وَ الْمَعْطُوفُ غَيْرُ مَا ذُكِرَ حُكْمُهُ حُكْمُ الْمُسْتَقِلِّ مُطْلَقًا وَ الْعَلَمُ الْمَوْصُوفُ بِإِبْنٍ مُضَافًا إِلَى عَلَمٍ آخَر يُخْتَارُ فَتْحُهُ وَ إِذَا نُودِيَ الْمُعَرَّفُ بِاللَّامِ، قِيلَ؛ يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ وَ يَا هَذَا الرَّجُلُ وَ يَا أَيُّ هَذَا الرَّجُلِ. وَ ألْتَزَمُوا رَفْعَ الرَّجُلِ، لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالنِّدَاءِ وَ تَوَابِعِهِ، لِأَنَّهَا تَوَابِعُ مُعْرَبٍ، وَ قَالُوا؛ يَا اللهُ خَاصَّةً وَ لَكَ فِي مِثْلِ؛ يَا تَيْمُ تَيْمَ عَدِيٍّ الضَّمُّ وَ النَّصْبُ وَ الْمُضَافُ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلَّمِ يَجُوزُ فِيهِ؛ يَا غُلاَمِيَ وَ يَا غُلاَمِي وَ يَا غُلاَمِ وَ يَا غُلاَمَا وَ بِالْهَاءِ وَقْفًا وَ قَالُوا؛ يَا أَبِي وَ يَا أُمِّي وَ يَا أَبَتَ أَوْ يَا أَبَتِ، وَ يَا أُمَّتَ أَوْ يَا أُمَّتِ، فَتْحًا وَ كَسْرًا بِالْأَلِفِ دُونَ الْيَاءِ وَ يَا ابْنَ أُمِّ وَ يَا ابْنَ عَمِّ خَاصَّةً، مِثْلَ بَابِ غُلاَمِي وَ قَالُوا يَابْنَ أُمَّ وَ يَابْنَ عَمَّ

وَ تَوَابِعُ الْمُنَادَى münadanın tabiləri, الْمَبْنِيِّ ref irabı ilə mebni olan, الْمُفْرَدَةُ müfred olan, مِنَ التَّأْكِيدِ tə’kid-i manevidən, وَ الصِّفَةِ və sifətdən, وَ عَطْفِ الْبَيَانِ və atf ul-beyandan, وَ الْمَعْطُوفِ və matuftan, elə matuf ki; الْمُمْتَنِعِ mümtenidir, دُخُولُ الْيَاءِ عَلَيْهِ öz üzərinə ya hərfinin daxil olması,  تُرْفَعُ ref olur, عَلَى لَفْظِهِ münadanın ləfzı üzərinə, وَ تُنْصَبُ və nasb olur, عَلَى مَحَلِّهِ münadanın məhalli üzərinə, مِثْلُ misalı; يَا زَيْدُ الْعَاقِلَ وَ الْعَاقِلُ “Ey ağıllı Zeyd” وَ الْخَلِيلُ və Sibeveyhin ustadı Xəlil, فِي الْمَعْطُوفِ matuf mövzusunda, يَخْتَارُ seçir, ref’i. وَ أَبُو عَمْرٍو Əbu Amr da, النَّصْبَ nasbı seçir, وَ أَبُو الْعَبَّاسِ və Əbu Abbas isə (Müberrid), إِنْ كَانَ əgər o matuf olarsa, كَ kimi, الْحَسَنِ el-haseni kimi, فَ beləliklə, كَ kimidir, الْخَلِيلِ Xəlil kimi seçir, وَ إِلاَّ amma o matuf elif-lamın götürülməsi caiz olmayan bir matuf olarsa, فَ beləliklə, كَ kimidir, أَبِي عَمْرٍو Əbu Amr kimidir, وَ الْمُضَافَةُ və ref üzərinə mebni olan münadanın muzaf olan tabiləri, تُنْصَبُ nasb olur, وَ الْبَدَلُ və bedel, وَ الْمَعْطُوفُ və matuf, غَيْرُ مَا ذُكِرَ az öncə zikr ediləndən başqa olan, حُكْمُهُ bedel ilə üzərinə ya hərfinin daxil edilməsinin mümteni olmadığı matufun hökmü, حُكْمُ الْمُسْتَقِلّ müstəqil münadanın hökmü kimidir, مُطْلَقًا mutlak olaraq.

Mətnin Ümumi Mənası: Ref ilə irabı mebni olan münadanın, tə’kid-i manevidən, sifətdən və atf ul-beyandan, öz üzərinə ya hərfinin daxil olması mümteni olan matuftan olan müfred tabiləri münadanın ləfzına hamledilərək ref olur. Münadanın məhəllinə hamledilərək də nasb olur. Misal;

يَا زَيْدُ الْعَاقِلَ وَ الْعَاقِلُ

Ey Ağıllı Zeyd!

Sibeveyhin ustadı Xəlil, üzərinə ya'nın gəlməsi mümkün olmayan matuf mövzusunda ref'i seçir. (Misalda el-akıle ləfzı matufun aleyh və el-akılu ləfzı isə matuftur, Zeyd ləfzı isə münadadır. Əvvəldə nida hərfi olduğu üçün təkrar matuf olan el-akılu ləfzının əvvəlinə gəlməsi mümkün deyil, əslən caiz deyil, gərəksizdir. Məhz burada Sibeveyhin ustadı Xəlil matufu merfu etmişdir) Yəni ref'i seçib nasbı da caiz görür. Əbu Amr adlı başqa bir alim isə Xəlilin ref seçdiyi matufu nasb olaraq seçir, amma refə də icazə verir. Əbu Abbas El-Müberrid isə əgər matuf olan ləfz "el-haseni" kimi özündən elif-lamın götürülməsi caiz olan isim-i cins (cins isim) olarsa Xəlil kimi ref'i üstün tutur. Lakin matuf olan ləfzdan elif-lamın götürülməsi mümteni (götürülməsi caiz deyil) isə "en-necmu" ləfzı kimi o zaman da Əbu Amr kimi nasbı seçir. Çünki bu ləfz elif-lam ilə birlikdə qoyulmuşdur.

Ref üzərinə mebni olan münadanın muzaf olan tabiləri nasb olur. Bedel ilə daha öncə zikr ediləndən başqa olan matuf, yəni üzərinə ya'nın daxil edilməsinin mümteni olmadığı, yəni caiz olduğu matufun hökmü mutlakən müstəqil münadanın hökmü kimidir.

وَ الْعَلَمُ الْمَوْصُوفُ بِإِبْنٍ مُضَافًا إِلَى عَلَمٍ آخَر يُخْتَارُ فَتْحُهُ وَ إِذَا نُودِيَ الْمُعَرَّفُ بِاللَّامِ، قِيلَ؛ يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ وَ يَا هَذَا الرَّجُلُ وَ يَا أَيُّ هَذَا الرَّجُلِ. وَ ألْتَزَمُوا رَفْعَ الرَّجُلِ، لِأَنَّهُ الْمَقْصُودُ بِالنِّدَاءِ وَ تَوَابِعِهِ، لِأَنَّهَا تَوَابِعُ مُعْرَبٍ، وَ قَالُوا؛ يَا اللهُ خَاصَّةً وَ لَكَ فِي مِثْلِ؛ يَا تَيْمُ تَيْمَ عَدِيٍّ الضَّمُّ وَ النَّصْبُ وَ الْمُضَافُ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلَّمِ يَجُوزُ فِيهِ؛ يَا غُلاَمِيَ وَ يَا غُلاَمِي وَ يَا غُلاَمِ وَ يَا غُلاَمَا وَ بِالْهَاءِ وَقْفًا وَ قَالُوا؛ يَا أَبِي وَ يَا أُمِّي وَ يَا أَبَتَ أَوْ يَا أَبَتِ، وَ يَا أُمَّتَ أَوْ يَا أُمَّتِ، فَتْحًا وَ كَسْرًا بِالْأَلِفِ دُونَ الْيَاءِ وَ يَا ابْنَ أُمِّ وَ يَا ابْنَ عَمِّ خَاصَّةً، مِثْلَ بَابِ غُلاَمِي وَ قَالُوا يَابْنَ أُمَّ وَ يَابْنَ عَمَّ

وَ الْعَلَمُ və damme üzərinə mebni olan alem, ki o alem; الْمَوْصُوفُ sifətlənmiş, بِ ilə, إِبْنٍ ibnin ləfzı ilə, və ya إِبْتَةٍ ləfzı ilə, مُضَافًا muzaf olduğu halda, إِلَى عَلَمٍ آخَر başqa bir aleme, يُخْتَارُ seçilir, فَتْحُهُ fetha olması, وَ إِذَا hər nə zaman ki, نُودِيَ münada edilmək istənildikdə, الْمُعَرَّفُ بِاللَّامِ lam-ı tarif ilə, قِيلَ deyilər; يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ “Ey adam” وَ və, يَا هَذَا الرَّجُلُ “Ey bu adam” وَ və, يَا أَيُّ هَذَا الرَّجُلِ “Ey bu adam” deyilər. وَ ألْتَزَمُوا Ərəblər vacib etdilər, رَفْعَ الرَّجُلِ racul ləfzının ref'ini, لِأَنَّهُ çünki o kəlimə, الْمَقْصُودُ بِالنِّدَاءِ nida ilə məqsəd ediləndir, وَ تَوَابِعِهِ elif-lamlı olan kəlimələrin tabilərinin ref'ini, لِأَنَّهَا çünki o tabilər, تَوَابِعُ مُعْرَبٍ mureb bir münadanın tabiləridir, وَ قَالُوا; Ərəblər dedilər... r dedilər, يَا اللهُ “Ya Allah” yəni əlif-lamlı bir sözün əvvəlinə nida hərfi gətirdilər. خَاصَّةً əlif-lam ilə birlikdə nida etməkdə tək olduğu halda, وَ لَكَ sənin üçün caizdir, فِي مِثْلِ bu misallardakı kimi, يَا تَيْمُ تَيْمَ عَدِيٍّ “Ey Teym, Adiyy qəbiləsinin Teymi” الضَّمُّ dammə üzərinə, وَ النَّصْبُ və nəsb etmək caizdir. وَ الْمُضَافُ muzaf olan bir münada, إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلَّمِ mütəkəllim ya'sına, يَجُوزُ فِيهِ onda caizdir, يَا غُلاَمِيَ “Ey oğlum” ifadəsində “gulam” sözünə birləşən mütəkəllim ya'sını fətalı oxumaq, وَ və, يَا غُلاَمِي “Ey oğlum” ifadəsində “gulam” sözünə birləşən mütəkəllim ya'sını sakit etmək, وَ və, يَا غُلاَمِ “Ey oğlum” ifadəsində “gulam” sözünə birləşən mütəkəllim ya'sını hazf etmək, وَ və, يَا غُلاَمَا ifadəsində olduğu kimi də mütəkəllim ya'sının əlif hərfinə çevrilməsi caizdir, بِالْهَاءِ hamısında ha-i səktin daxil olması ilə, وَقْفًا vəqf halında, وَ قَالُوا və ərəblər dedilər ki; يَا أَبِي “Ey atam” وَ və, يَا أُمِّي “Ey anam” وَ və, يَا أَبَتَ “Ey ataçığım” və ya يَا أَبَتِ kəsrəli halı, وَ və, يَا أُمَّتَ “Ey anaçığım” və يَا أُمَّتِ kəsrəli halı, فَتْحًا وَ كَسْرًا fətalı və kəsrəli olduğu halda, بِالْأَلِفِ əlif ilə, دُونَ الْيَاءِ mütəkəllim ya'sı olmadan, وَ və, يَا ابْنَ أُمِّ “Ey anamın oğlu” وَ və, يَا ابْنَ عَمِّ “Ey əmimin oğlu” dedilər, خَاصَّةً ana və əmi sözlərinə məxsus olaraq, مِثْلَ kimi, بَابِ غُلاَمِي gulam sözlərində olduğu kimi, وَ və yenə, قَالُوا dedilər; يَابْنَ أُمَّ və يَابْنَ عَمَّ ifadələrini. Metnin Toplu Mənası: Dammə üzərinə məbni olan və başqa bir alimə izafə edildiyi halda “ibnin” sözü ilə və ya “ibnetin” sözü ilə sifətlənmiş olan alimlərin fətalı olması üstün tutulur. Hər nə zaman ki lam-ı tarix ilə müəyyən olan söz münada edilmək istənildikdə; يَا أَيُّهَا الرَّجُلُ يَا هَذَا الرَّجُلُ يَا أَيُّ هَذَا الرَّجُلُ Denilir. Ərəblər “Er-Raculu” sözünün rəfini vacib saydılar. Çünki “Er-Racul” sözü nida ilə nəzərdə tutulanıdır. Əlif-lamlı olan sözün tabilərinin rəfini də vacib saydılar. Çünki o tabilər mureb münadanın tabiləridir. Ərəblər; يَا اللهُ Dedilər. Yəni əlif-lamlı olan (el-ilahu) bir sözü nida hərfi ilə birləşdirdilər. Bu hal yalnız Allah sözünə məxsusdur. Sənin üçün, يَا تَيْمُ تَيْمَ عَدِيٍّ Kimi tərkiblərdə dammə üzərinə məbni etmən və nəsb etmən caizdir. Mütəkəllim ya'sına izafə edilən bir münadada; يَا غُلاَمِيَ Şəklində ya-i mütəkəllimə izafə edilmiş bir sözün ya-i mütəkəllimini fətalı oxumağın və ya, يَا غُلاَمِي Şəklində sakit oxumağın və ya, يَا غُلامِ Şəklində hazf etməyin və ya, يَا غُلاَمَا Şəklində əlif hərfinə çevirməyin caizdir. Ərəblər aşağıdakı kimi demişlər: | mütəkəllim ya'sı ilə | يَا أَبِي | | mütəkəllim ya'sı ilə | يَا أُمِّي | | mütəkəllim ya'sız | يَا أَبَتِ | | mütəkəllim ya'sız | يَا أَبَتَ | | mütəkəllim ya'sız | يَا أُمَّتَ | | mütəkəllim ya'sız | يَا أُمَّتِ | | ya yerinə əlif | يَا أَبَتَا | | ya yerinə əlif | يَا أُمَّتَا | | mütəkəllim ya'sız | يَا ابْنَ أُمِّ | | mütəkəllim ya'sız | يَا ابْنَ عَمِّ | | Belə deyilmir! | يَا ابْنَ أَخِ | | Belə deyilir! | يَا ابْنَ أَخِي | | əlifsiz fətalı | يَا بْنَ أُمَّ | | əlifsiz fətalı | يَا بْنَ عَمَّ |