Məf'ul-u Bih

اَلْمَفْعُولُ بِهِ, o, feylin təsiri üzərinə düşən isimdir. Məsələn; ضَرَبْتُ زَيْدًا. Bəzən meful feyldən əvvəl gəlir və feyl karinə olduğu üçün hazf edilir, icazə olaraq, məsələn: kim "kimə vurum?" deyirsə, sən "Zeydi" deyə cavab verirsən. Və dörd yerdə feyl mütləq hazf edilir: birincisi semai olaraq, məsələn; إِمْرًا وَ نَفْسَهُ "Kişini öz halına burax", وَ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ "Sizin üçün ən xeyirlisini sonlandırın", وَ أَهْلاً وَ سَهْلاً "Xoş gəlmisiniz, rahat gəldiniz" kimi.

اَلْمَفْعُولُ بِهِ meful-u bih, o meful-u bihdir ki, feylin təsiri onun üzərinə düşür. Məsələn; ضَرَبْتُ زَيْدًا "Zeydi vurdum" cümləsində "Zeydi" sözü kimi. Bəzən meful-u bih feyldən əvvəl gəlir, bəzən də feyl karinə olduğu üçün hazf edilir, icazə olaraq, məsələn: kim "kimə vurum?" deyirsə, sən "Zeydi" deyə cavab verirsən. Bəzən isə feyl mütləq hazf edilir, dörd yerdə: birincisi semai olaraq, məsələn; إِمْرًا وَ نَفْسَهُ "Kişini öz halına burax", وَ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ "Sizin üçün ən xeyirlisini sonlandırın", وَ أَهْلاً وَ سَهْلاً "Xoş gəlmisiniz, rahat gəldiniz" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Meful-u bih, feylin təsiri onun üzərinə düşən isimdir. Yəni, feylin təsirini alan sözdür. Məsələn;

ضَرَبْتُ زَيْدًا

Bu cümlədə fail merfu muttasıl olan "tu" zamiridir. Feyl isə "darabe" feylidir. Feylin bu vurma əməlindən təsir alan söz "Zeyd" sözüdür. Buna görə də "Zeyd" sözü meful-u bihdir. Bəzən meful feyldən əvvəl gəlir, bu öndə gəlmə bəzən icazə ilə olur, məsələn;

اَللهَ أَعْبُدُ

"Allaha ibadət etdim" kimi və bəzən də mütləq olur, məsələn;

مَنْ رَأَيْتَ

“Kimi gördün” ifadəsi kimi. Burada “men” edatı cümlənin əvvəlindədir. Bəzən də bir dəlil varsa, mefulə təsir edən fel icazən hazf olunur, misal üçün;

مَنْ أَضْرِبُ

“Kime vurum” sualına verilən cavab kimi. Bu cavab;

زَيْدًا

“Zeydə” şəklində tək başına, feli olmadan gələ bilər. Bu ifadənin əsli;

إِضْرِبْ زَيْدًا

“Zeydə vur” şəklindədir. Burada sual ifadəsi dəlil olduğu üçün feli təkrar etmək lazım görülməyib və icazən hazf olunub. Bəzən bu fel dörd yerdə vacibən hazf olunur. Bunlardan birincisi semaidir, misal üçün;

إِمْرَأً وَ نَفْسَهُ

“Onu öz halına burax” ifadəsi kimidir, burada semaən hazf olunan fel “utruk-burax” felidir.

إِنْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ

“Xeyir üçün tərk edin” ifadəsində isə “üç ilah iddiasının” tərk edilməsi istənilir.

أَهْلاً وَ سَهْلاً

“Xoş gəldin” ifadəsində isə “ateyte-sən gəldin” feli semaən hazf olunub.

Dörd yerin ikincisi münada, üçüncüsü təfsir şərti ilə amilin gizlənməsi və dördüncüsü isə tahzirdir. Ardıcıllıqla baxaq..