Məf'ul-u Mutlaq

فَمِنْهُ الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ، وَ هُوَ اسْمُ مَا فَعَلَهُ فَاعِلُ فِعْلٍ مَذْكُورٍ بِمَعْنَاهُ وَ يَكُونُ لِلتَّأْكِيدِ وَ النَّوْعِ وَ الْعَدَدِ، مِثْلُ جَلَسْتُ جُلُوسًا وَ جِلْسَةً وَ جَلْسَةً. فَالْأَوَّلُ لاَ يُثَنَّى وَ لاَ يُجْمَعُ بِخِلاَفِ أَخَوَيْهِ وَ قَدْ يَكُونُ بِغَيْرِ لَفْظِهِ، مِثلُ قَعَدْتُ جُلُوسًا. وَ قَدْ يُحْذَفُ الْفِعْلُ لِقِيَامِ قَرِينَةٍ جَوَازًا، كَقَوْلِكَ؛ لِمَنْ قَدِمَ خَيْرَ مَقْدَمٍ وَ وُجُوبًا سَمَاعًا، مِثْلُ سَقْيًا وَ رَعْيًا وَ خَيْبَةً وَ جَدْعًا وَ حَمْدًا وَ شُكْرًا وَ عَجَبًا

فَمِنْهُ onlardandır, yəni mansubatdandır, الْمَفْعُولُ الْمُطْلَقُ məf'ul-i mutlaq olan söz, وَ هُوَ və o məf'ul-i mutlaq olan söz, اسْمُ مَا elə bir şeyin adıdır ki, فَعَلَهُ onu edir, فَاعِلُ فِعْلٍ مَذْكُورٍ zikr olunan fiilin faili, بِمَعْنَاهُ həmin adla eyni mənada olan, وَ يَكُونُ və olur, لِلتَّأْكِيدِ təsdiq üçün, وَ النَّوْعِ növ üçün, وَ الْعَدَدِ və say üçün, misal olaraq; جَلَسْتُ جُلُوسًا وَ جِلْسَةً وَ جَلْسَةً "Elə bir oturma ilə oturdum ki, bir növ və bir dəfə oturdum" ifadəsində olduğu kimi. فَالْأَوَّلُ birinci olan, yəni təsdiq mənasında olan məf'ul-i mutlaq, لاَ يُثَنَّى ikili olmaz, وَ لاَ يُجْمَعُ cəm olmaz, بِخِلاَفِ أَخَوَيْهِ digər iki sözə fərqli olaraq, وَ قَدْ يَكُونُ və bəzən məf'ul-i mutlaq olur, بِغَيْرِ لَفْظِهِ fiilin sözündən başqa bir söz, misal olaraq; قَعَدْتُ جُلُوسًا "Bir oturma ilə oturdum" kimi. وَ قَدْ يُحْذَفُ الْفِعْلُ və bəzən fiil də silinir, لِقِيَامِ قَرِينَةٍ جَوَازًا bir dəlil ilə caiz olaraq, كَقَوْلِكَ sənin bu sözündə olduğu kimi; لِمَنْ قَدِمَ gələn birisi üçün, خَيْرَ مَقْدَمٍ "Xeyirli gəlişlər" demək kimi, وَ وُجُوبًا və vacib olaraq, سَمَاعًا eşidilənlər isə, misal olaraq; سَقْيًا "Allah bəxş etsin" وَ رَعْيًا "Allah səni qorusun" وَ خَيْبَةً "Məyus olsun" وَ جَدْعًا "Budansın" وَ حَمْدًا "Həmd olsun" وَ شُكْرًا "Şükür olsun" وَ عَجَبًا "Təəccübləndim" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: Mef'ul-i mutlaq olan isimlər mansubatdandır. Mef'ul-i mutlaq zikr olunan fiilin failinin etdiyi hərəkətin adıdır və həmin fiil də adla eyni mənadadır. Mef'ul-i mutlaq təsdiq, növ və say üçün olur, misal olaraq;

جَلَسْتُ جُلُوسًا وَ جِلْسَةً وَ جَلْسَةً

Bu ifadədə جُلُوسًا sözü təsdiq üçün, جِلْسَةً sözü növ üçün, جَلْسَةً sözü isə say üçün istifadə olunur. Bunlardan birincisi, yəni təsdiq üçün olan masdar, digər iki bənzərinin əksinə olaraq ikili və cəm olmaz. Bəzən məf'ul-i mutlaq fiilin sözünün eyni növü deyil, başqa növü də ola bilər, misal olaraq;

قَعَدْتُ جُلُوسًا

جُلُوسًا sözü kimi. Bu söz göründüyü kimi fiildən fərqlidir.

Bəzən məf'ul-u mutlağı nəsb edən feil, bir dəlil olduğu halda caizən hazf edilir, misal olaraq səfərdən qayıdan birinə;

خَيْرَ مَقْدَمٍ

Demək kimidir. İbarənin əsli

قَدِمْتَ قُدُومًا خَيْرَ مَقْدَمٍ

Bəzən də məf'ul-u mutlağı nəsb edən feil semaən vacib olaraq hazf edilir, misalları;

Mənsub ifadə	Əsl forması
سَقْيًا	سَقَاكَ اللهُ سَقْيًا
رَعْيًا	رَعَاكَ اللهُ رَعْيًا
خَيْبَةً	خَابَ الرَّجُلُ خَيْبَةً
جَدْعًا	جُدِعَ جَدْعًا
حَمْدًا	حَمِدْتُ حَمْدًا
شُكْرًا	شَكَرْتُ شُكْرًا
عَجَبًا	عَجِبْتُ عَجَبًا