Mübtəda və xəbər 2
Əgər mübtəda sözdə sadr (baş) olmağa malikdirsə, məsələn: مَنْ أَبُوكَ (Atan kimdir?) və ya mübtəda və xəbər hər ikisi mə'rifədirsə, yaxud bərabərdirlər, məsələn: أَفْضَلُ مِنْكَ أَفْضَلُ مِنِّي (Səndən üstün olan məndən üstündür) və ya xəbər mübtəda üçün bir fiil olarsa, məsələn: زَيْدٌ قَامَ (Zeyd qalxdı), onda mübtədanın qabağa çəkilməsi vacibdir. Əgər müfrəd xəbər sadr-ı kəlamı özündə ehtiva edirsə, məsələn: أَيْنَ زَيْدٌ (Zeyd haradadır?) və ya xəbərin müteallıqında mübtədada zamir varsa, məsələn: عَلَى التَّمْرَةِ مِثْلُهَا زُبْدًا (Xurmanın üzərində onun kimi qaymaq var) və ya xəbər 'ənnə' haqqında olarsa, məsələn: عِنْدِي أَنَّكَ قَائِمٌ (Sənin qalxmağın mənim yanımdadır), onda xəbərin qabağa çəkilməsi vacibdir. Bəzən xəbər bir neçə olur, məsələn: زَيْدٌ عَالِمٌ عَاقِلٌ (Zeyd alim və ağıllıdır). Bəzən mübtəda şərt mənasını ehtiva edir və bu halda xəbərə 'fa' daxil olması düzgündür. Bu, ya fiil, ya şərt, ya da bu ikisi ilə təsvir olunan nekre isimlərlə olur, məsələn: ألَّذِي يَأْتِينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ (Mənə gələn və ya evdə olanın bir dirhəmi var). Həmçinin, كُلُّ رَجُلٍ يَأْتَينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ (Mənə gələn və ya evdə olan hər bir kişinin bir dirhəmi var). Leytə və ləllə sözləri nahiv alimlərinin ittifaqı ilə maneədir və bəzi alimlər 'innə'ni də onlara əlavə etmişlər.
Əgər mübtəda sadr-ı kəlamı ehtiva edirsə, məsələn: مَنْ أَبُوكَ (Atan kimdir?) və ya mübtəda və xəbər mə'rifədirsə, yaxud bərabərdirlər, məsələn: أَفْضَلُ مِنْكَ أَفْضَلُ مِنِّي (Səndən üstün olan məndən üstündür) və ya xəbər fiil olarsa, məsələn: زَيْدٌ قَامَ (Zeyd qalxdı), onda mübtədanın qabağa çəkilməsi vacibdir. Əgər müfrəd xəbər sadr-ı kəlamı ehtiva edirsə, məsələn: أَيْنَ زَيْدٌ (Zeyd haradadır?) və ya xəbərin müteallıqında mübtədada zamir varsa, məsələn: عَلَى التَّمْرَةِ مِثْلُهَا زُبْدًا (Xurmanın üzərində onun kimi qaymaq var) və ya xəbər 'ənnə' haqqında olarsa, məsələn: عِنْدِي أَنَّكَ قَائِمٌ (Sənin qalxmağın mənim yanımdadır), onda xəbərin qabağa çəkilməsi vacibdir. Bəzən xəbər bir neçə olur, məsələn: زَيْدٌ عَالِمٌ عَاقِلٌ (Zeyd alim və ağıllıdır). Bəzən mübtəda şərt mənasını ehtiva edir və bu halda xəbərə 'fa' daxil olması düzgündür. Bu, ya fiil, ya şərt, ya da bu ikisi ilə təsvir olunan nekre isimlərlə olur, məsələn: ألَّذِي يَأْتِينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ (Mənə gələn və ya evdə olanın bir dirhəmi var). Həmçinin, كُلُّ رَجُلٍ يَأْتَينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ (Mənə gələn və ya evdə olan hər bir kişinin bir dirhəmi var). Leytə və ləllə sözləri nahiv alimlərinin ittifaqı ilə maneədir və bəzi alimlər 'innə'ni də onlara əlavə etmişlər.
Mətnin Ümumi Mənası:
*Əgər mübtəda sadr-ı kəlamı ehtiva edirsə;
مَنْ أَبُوكَ
“Atan kimdir?” ifadəsindəki مَنْ sözü kimi, və ya;
*Mübtəda və xəbər mə'rifə olduqda;
زَيْدٌ الْمُنْطَلِقُ
“Zeyd gedəndir” ifadəsindəki kimi.
*Mübtəda və xəbər təxsis mövzusunda bərabər olduqları zaman;
أَفْضَلُ مِنْكَ أَفْضَلُ مِنِّي
“Səndən üstün olan məndən üstündür” tərkibində olduğu kimi.
*Xəbər, mübtəda üçün olan bir feil olduğu zaman;
زَيْدٌ قَامَ
“Zeyd qalxdı” tərkibindəki قَامَ feili kimi.
Yuxarıda sadalanan maddələrə görə mübtədanın xəbərin önünə keçməsi (təqdim olunması) vacibdir.
Hər zaman müfrəd olan xəbər, kəlamın əvvəlində olmağı tələb edən bir məna daşıyırsa, yəni sadr-ı kəlam haqqı varsa;
أَيْنَ زَيْدٌ
“Zeyd haradadır” tərkibindəki أَيْنَ kəlməsi kimi. Bu tərkibdə أَيْنَ kəlməsi xəbər olub, özündə istifham (sual) mənası olduğu üçün sadr-ı kəlam tələb edir.
*Xəbər mübtədanın, mübtəda olmasını düzgün edən olduğu zaman;
فِي الدَّارِ رَجُلٌ
“Evdə bir adam var” tərkibində olduğu kimi.
*Mübtədada xəbərin mütəəlləqinə aid bir zamir varsa;
عَلَى التَّمْرَةِ مِثْلُهَا زُبْدًا
“Xurmanın üzərində öz misli kimi (öz qədər) qaymaq var” tərkibindəki مِثْلُهَا kəlməsindəki هَا zamiri kimi.
*Xəbər, enne-nin xəbəri olduğu zaman;
عِنْدِي أَنَّكَ قَائِمٌ
"Sənin qaim olmağın mənim yanımdadır" tərkibində olduğu kimi.
Yuxarıda sadalanan bütün hallara görə isə xəbərin təqdimi vacibdir.
*Bəzən xəbər bir neçə olur;
زَيْدٌ عَالِمٌ عَاقِلٌ
“Zeyd alim və ağıllıdır” tərkibindəki عَالِمٌ və عَاقِلٌ kəlmələri kimi.
Bəzən mübtəda şərt mənası daşıyır və bu səbəbdən xəbər olan kəlməyə fa-i səbəbiyyənin daxil olması caizdir. Özündə şərt mənası olan mübtədalar, ona feil cümləsi və ya zərf cümləsi ilə sıla gətirilmiş isimlərdir və ya feil və zərf cümlələri ilə sifətlənmiş cümlələrdir.
ألَّذِي يَأْتِينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ
Mənə gələn və ya evdə olan kimsəyə bir dirhəm var
كُلُّ رَجُلٍ يَأْتَينِي أَوْ فِي الدَّارِ فَلَهُ دِرْهَمٌ
Mənə gələn və evdə olan hər bir kişiyə bir dirhəm var
Tərkiblərdə olduğu kimi. Leytə və leallə kəlmələri bütün nahivçilərin ittifaqı ilə fa-i səbəbiyyənin xəbərin önünə daxil olmasına mane olur. Bəzi alimlər inne ədatını leytə və leallə kəlməsinə əlavə etdilər.