Naib-i fail

مَفْعُولُ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ Bütün mef'ullar ki, onların faili qeyd olunmayıb və ya silinib, o mef'ul failin yerinə keçib. Şərti budur ki, felin formasını "fu'ile" və ya "yuf'alu" formalarına dəyişəsən. "Alimtu" babından olan ikinci mef'ul, "Alemtu" babından olan üçüncü mef'ul, mef'ulü-ləh və mef'ulü-məah da naib-i fail ola bilməz. Əgər mef'ulü bih varsa, o failin yerinə keçib naib-i fail olur. Məsələn: "Zeyd cümə günü, evində, əmirin qarşısında, şiddətli döyülmə ilə döyüldü" deyirsən. Burada Zeyd naib-i fail olur. Əgər mef'ulü bih olmasa, bütün ibarədəki sözlər naib-i fail olmaqda bərabərdir. "Ateytu" babından olan birinci mef'ul, ikinci mef'uldan naib-i fail olmaqda daha üstündür.

Məf'ul, elə bir felin mef'uludur ki, onun faili adlandırılmayıb, yəni naib-i faildir. Bütün mef'ulların faili silinib və o mef'ul failin yerinə keçib. Naib-i failin şərti odur ki, felin forması "fu'ile" və ya "yuf'alu" formasına dəyişsin. "Alimtu" babından olan ikinci mef'ul, "Alemtu" babından olan üçüncü mef'ul, mef'ulü-ləh və mef'ulü-məah naib-i fail ola bilməz. Əgər mef'ulü bih varsa, o failin yerinə keçib naib-i fail olur. Məsələn: "Zeyd cümə günü, əmirin qarşısında, evində, şiddətli döyülmə ilə döyüldü". Burada Zeyd naib-i fail olur. Əgər mef'ulü bih olmasa, bütün ibarədəki sözlər naib-i fail olmaqda bərabərdir. "Ateytu" babından olan birinci mef'ul, ikinci mef'uldan naib-i fail olmaqda daha üstündür.

Mətnin Ümumi Mənası: Faili qeyd olunmayan felin mef'ulu və ya faili silinib, onun yerinə keçən hər bir mef'ula naib-i fail deyilir. Naib-i failin şərti budur ki, məlum olan keçmiş felin formasını "fu'ile", məlum olan indiki felin formasını isə "yuf'alu" formasına dəyişəsən. "Alimtu" babından olan ikinci mef'ul naib-i fail ola bilməz, birinci mef'ul ola bilər. "Alimtu" felinin bir neçə mef'ulu olur. Eyni şəkildə "Alemtu" babından olan üçüncü mef'ul da naib-i fail ola bilməz. "Alemtu" felinin üç mef'ulu olur. Əgər ibarədə mef'ulü bih varsa, o mef'ulü bih failin yerinə keçib naib-i fail olur. Buna görə:

ضُرِبَ زَيْدٌ يَوْمَ الْجُمْعَةِ أَمَامَ الْأَمِيرِ ضَرْبًا شَدِيدًا فِي دَارِهِ

"Zeyd cümə günü, evində, əmirin qarşısında, şiddətli döyülmə ilə döyüldü" deyirsən. Bu ibarədə mef'ulü bih olduğu üçün Zeyd naib-i fail olmaqda qəti olur. Əgər mef'ulü bih olmasaydı, qeyd olunan sözlərin hamısı naib-i fail olmaqda bərabər sayılırdı.