İrəbın Müxtəlif Xüsusiyyətləri

*Damme, fetha, kesra və sükun'a əsas irab əlamətləri deyilir. Bunlardan başqa bir əlamət alındıqda لِأَنَّهُ "çünki o" ifadəsi ilə təfsir edilir.

*Merfu, mansub, mecrur deyildikdə irab əlaməti damme الضَّمَّةُ və fetha الفَتْحَةُ və mecrur الكَسْرَةُ şəklində yazılır;

زَيْدٌ: مَرْفُوعٌ بِالضَّمَّةِ

زَيْدًا: مَنْصُوبٌ بِالْفَتْحَةِ

زَيْدٍ: مَجْرُورٌ بِالْكَسْرَةِ

*Damme üzrə, fetha üzrə, kesre üzrə və ya sükun üzrə mebni deyildikdə عَلَى الضَّمِّ və ya عَلَى الْفَتْحِ və ya عَلَى الْكَسْرِ və عَلَى الْكَسْرِ deyilir;

مِنْ: مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّمِّ

لَا: مَبْنِيٌّ عَلَى السُّكُونِ

نَ: مَبْنِيٌّ عَلَى الْفَتْحِ

بِ: مَبْنِيٌّ عَلَى الْكَسْرِ

*Hərf ilə mürəb olan ləfizlərin irabları ləfzidir, amma mütəkəllim ya'sına muzaf olsalar və ya cəmi müzəkkər salim olsalar irabları təqdiridir;

Müsəlmanlar	مُسْلِمُونَ
mütəkəllim ya'sı əlavə olunanda	مُسْلِمُونَ + ي
nun düşdü	مُسْلِمُو
ya əlavə olundu	مُسْلِمُوي
vav ya oldu	مُسْلِمُيي
ma qabli kesrə oldu	مُسْلِمِيَّ
Müsəlmanlarım	مُسْلِمِيَّ

*Nakis isimlər nekra olarkən ref və cərr hallarında sonundakı ya hərfi düşər, hərəkə düşən ya hərfinə görə təqdir edilir;

جَاءَ قَاضٍ

Hakim gəldi 

قَاضٍ ləfzi məhzuf bir ya hərfi üzrə müqəddər bir dammə ilə mərfudur.

*Nakis olan mazi feilərin irabı edilərkən hansı hərəkə üzrə mebni isə o hərəkə illet hərfinə təqdir edilir;

دَعَا

Əlif hərfi üzərinə təqdir olunan və fetha üzrə mebni mazi feil

رَمَى

Əlif hərfi üzərinə təqdir olunan və fetha üzrə mebni mazi feil

*Nakis olan muzari feilərdə ref halları təqdiridir, nəsb halı sonu vav və ya olanlarda ləfzidir, elif-i məksura olanlarda isə təqdiridir;

Ref Hali:

يَغْزُو

Vav üzərinə təqdir olunan bir dammə ilə mərfu muzari feil

يَرْمِي

Ya üzərinə təqdir olunan bir dammə ilə mərfu muzari feil

يَسْعَى

Əlif üzərinə təqdir olunan dammə ilə mərfu muzari feil

Nəsb Hali:

لَنْ يَغْزُوَ

Nəsb əlaməti fetha ilə olan və "len" ədatı ilə mansub muzari feil

لَنْ يَرْمِيَ

Nəsb əlaməti fetha ilə olan və "len" ədatı ilə mansub muzari feil

لَنْ يَسْعَى

Əlif üzərinə təqdir olunan nəsb əlaməti fetha ilə olan və "len" ədatı ilə mansub muzari feil

Cezm Hali:

لَمْ يَغْزُ

Cezm əlaməti vav hərfinin hazfi ilə olan və "lem" ədatı ilə məczum olan muzari feil

لَمْ يَرْمِ

Cezm əlaməti ya hərfinin hazfi ilə olan və "lem" ədatı ilə məczum olan muzari feil

لَمْ يَسْعَ

Cezm əlaməti əlif hərfinin hazfi ilə olan və "lem" ədatı ilə məczum olan muzari feil

Nakis muzari feilər cezm edildikdə sonundakı illet hərfi düşər.

*Kila və Kilta (təsniyə) ləfizləri zamirə muzaf olduqda təsniyə kimi mürəbdirlər;

جَاءَ الرَّجُلاَنِ كِلاَهُمَا

Hər iki adam da gəldi

رَأَيْتُ الرَّجُلَيْنِ كِلَيْهِمَا

Hər iki adamı da gördüm

سَلَّمْتُ عَلَى الرَّجُلَيْنِ كِلَيْهِمَا

Hər iki adama da salam verdim

Əgər kila və kilta ləfizləri zamir olmayan ismə muzaf olduqda irabları təqdiridir;

جَاءَ كِلاَ الرَّجُلَيْنِ

İki adam da gəldi

رَأَيْتُ كِلاَ الرَّجُلَيْنِ

İki adamı da gördüm

سَلَّمْتُ عَلَى كِلَا الرَّجُلَيْنِ

İki adama da salam verdim

Qeyd: İraba dair bütün mövzuların təfsilatı tətbiqimizdəki "Ərəbcədə İrab" hissəsində yer alacaqdır.