Əmil və Mamul
Amil: Cümlə daxilində başqa bir ifadəyə təsir edən və onu ifadə və ya təqdirən dəyişdirən təsiredici ifadələrə amil deyilir. Amillər Avamil və İzhar kitabında qeyd edildiyi kimi 60 ədəddir.
| Amillər |
| Mənəvi - 2 | Lafzi– 58 |
| Lafzi – 58 |
| Səmai - 49 | Qiyasi - 9 |
Səmai Amillər 49 ədəd
| Hərf-i Cerrlər – 20 ədəd | ||
| بِ | Birləşdirmək | -ilə |
| مِنْ | Başlanğıc | -dən,-dan |
| إِلَى | Son | -ə doğru |
| عَنْ | Uzaqlıq | -dən,dan |
| عَلَى | Üstündə olmaq | üzərinə |
| لِ | Səbəb | üçün |
| فِي | Zaman və ya məkan daxilində | içində |
| كَ | Bənzətmə | kimi |
| حَتَّى | Məqsəd | -ə qədər |
| رُبَّ | Çoxluq | Nə qədər |
| وَاوُ | And | and |
| تَاءُ | And | and |
| حَاشَا | İstisna | istisna olmaqla |
| مُذْ | Başlanğıc | -dən bəri |
| مُنْذُ | Başlanğıc | -dən bəri |
| خَلاَ | İstisna | istisna olmaqla |
| عَدَا | İstisna | istisna olmaqla |
| لَوْلاَ | Əgər olmasaydı | olmasaydı |
| كَيْمَهْ | Niyə | nə üçün |
| لَعَلَّ | Ümid | ola bilər ki |
| İsmini nəsb, xəbərini rəf edənlər – 8 ədəd | |
| Adı | Mənası |
| إِنَّ | Mütləq ki |
| أَنَّ | Mütləq ki |
| كَأَنَّ | Sanki |
| لَكِنَّ | Lakin |
| لَيْتَ | Kaş ki |
| لَعَلَّ | Ola bilər ki |
| إِلاَّ | Ancaq |
| لاَ | Deyil |
| İsmini rəf, xəbərini nəsb edən hərf iki ədəd | |
| مَا | deyil |
| لاَ | yox |
| Muzari feli nəsb edənlər – 4 ədəd | |
| أَنْ | ən-i məsdəriyyə |
| لَنْ | qəti inkar |
| كَيْ | nə üçün |
| إِذَنْ | Onda |
| Muzari feli cəzm edənlər – 15 ədəd | ||
|
لاَمُ الْأَمْرِ əmr lamı |
لاَءُ الْنَّهْىِ qadağa la'sı |
لَمْ qəti inkar |
|
لَمَّا tam inkar |
مَنْ kim |
مَا nə, şey |
|
مَهْمَا hansı nə |
إِنْ əgər |
أَيُّ hansı |
|
أَنَّى hansı vaxt |
مَتَى nə vaxt |
أَيْنَ harada |
|
إِذْمَا hansı vaxt |
إِذْامَا hansı vaxt |
حَيْثُمَا harada olursa |
| Qiyasi Amillər 9 ədəd | |
| Mütləq Fəil | |
| İsm-i Fail | |
| İsm-i Meful | |
| Müşəbbəh sifət | |
| Təfdil ismi | |
| Məzdər | |
| Muzaf ismi | |
| Mübhem üt-Tam ismi | |
| Mənəvi fəil |
49 səmai amil və 9 qiyasi amil birlikdə cəmi 58 lafzi amil edir. Qalan 2 mənəvi amil isə əvvəldə nəvasıb və cavazım olmayan muzari felin rəfi və mübtəda-xəbər cütlüyünün rəfi olmaqla birlikdə cəmi 60 amil mövcuddur.
Mamül: Amilin təsir etdiyi ifadələrə mamül deyilir. Cəmi 30 ədəd mamül olan ifadə var. Bu 30 ifadənin 25-i mamülü bil-asale (əsasən mamül olanlar), 5-i isə mamülü bit-təbaiyyə (mamül ifadəyə tabe olub mamül olanlar -tabe' ifadələr-) olmaqla 2 hissədə öyrənilir.
a. Mamülü bil-Asale: Mamülü mərfu, mamülü mənsub, mamülü məcrur və mamülü məczum olmaqla 4 hissədə öyrənilir.
| Mamülü Mərfu 9 ədəd |
| Fail |
| Nai'b-i Fail |
| Mübtəda |
| Xəbər |
| Kane və bənzərlərinin ismi |
| İnne və bənzərlərinin xəbəri |
| Linefyil cins la'nın xəbəri |
| Leyseyə bənzər ma və la'nın ismi |
| Nəvasıb və cavazımdan azad muzari fel |
| Mamülü Mənsub 13 ədəd |
| Məf'ulu mutlaq |
| Məf'ulu fiyh |
| Məf'ulu ləhu |
| Məf'ulu bih |
| Məf'ulu məah |
| Hal |
| Təmyiz |
| İstisna |
| İnne və bənzərlərinin ismi |
| Kane və bənzərlərinin xəbəri |
| Linefyil cins la'nın ismi |
| Leyseyə bənzər la'nın xəbəri |
| Özünə nəvasıb daxil olan muzari |
| Mamülü Məcrur 2 ədəd |
| Hərf-i cerr ilə |
| İzafət ilə |
| Mamülü Məczum 1 ədəd |
| Özünə cavazım daxil olan muzari |
b. Mamülü bit-Təbaiyyə: Əsasən mamül olan ifadələrə tabe olub onlara irabda tabe olan ifadələrdir və 5 hissədə öyrənilir;
| Mamülü bit-Təbaiyyə | ||||||||||||
|
||||||||||||
|
||||||||||||
|
||||||||||||
|
||||||||||||
| Atfu Bəyan | ||||||||||||
60 amilin işlədiyi 30 mamüldə ortaya çıxan hərf və hərəkə dəyişikliklərinə də irab deyilir və irab əlamətləri də 100 ədəddir. Cəmi 100 ədəd təsir edən, təsirlənən və təsir ifadələri meydana çıxır.