Bedelin Xüsusiyyətləri

Bedelin növlərini bölərkən düşünməli olduğumuz mövzulardan biri, bedel ilə mübdelun minh arasındakı əlaqədir. Bu əlaqə, bedel ilə mübdelun min arasındakı eynilik, bedelin mübdelun minhin bir hissəsi olması və ya bedelin mübdelun minhdən fərqli bir baxımdan əlaqə qurması ilə 3 şəkildə baş verir.

-İnsanın geyimi, insanın bir hissəsi deyil, buna görə də belə bir tərkibdə bedel-i ba'z yox, bedel-i iştimâl baş verir. Çünki bedel ilə mübdelun minh arasında fərqli bir baxımdan əlaqə var.

-Çörəyin bir parçası, çörəyin hissəsi olduğu üçün belə bir tərkibdə bedel-i ba'z var. Çünki bedel, mübdelun minh-in bir hissəsini təşkil edir.

-Qardaşın Əhməd deyildikdə isə qardaş sözü ilə nəzərdə tutulan Əhməd olduğu üçün, yəni başqa sözlə desək, bedel ilə mübdelun minh eyni şəxs (obyekt) olduğu üçün burada da bedel-i mutabık baş verir. Əhməd sözü qardaş sözünün bir hissəsi deyil, aralarında da fərqli bir əlaqə yoxdur.

-İsim, əvəzlikdən bedel ola bilər;

رَأَيْتُهُ بَكْرٌ

Onu, Bəkr'i gördüm

(Onu gördüm, yəni gördüyümdən bedel olan Bəkr'dir)

-Cümlədən də bedel ola bilər;

أُنْظُرْ إِلَى زَيْدٍ كَيْفَ يَعْلَمُ الْعِلْمَ

Zeydə bax, necə elm öyrəndiyinə bax

(Yəni Zeydə bax deməyimdən bedel, necə elm öyrəndiyinə baxmanı istəməyimdir)

-Fəil, fəildən bedel ola bilər;

حَدَّثَنِي زَيْدٌ قَالَ

Zeyd mənə danışdı, dedi.

(Mənə danışmasından bedel olan deməsidir)

-Muşarun ileyh bedel ola bilər;

هَذَا الرَّجُلُ كِرِيمٌ

Bu adam səxavətlidir

(Bu adam deməkdən bedel səxavətli olmasıdır)

-Künyə və ləqəblərdən sonra gələn isimlər bedel olur;

قَالَ أَبُو قَاسِمٍ مُحَمَّدٌ

Qasımın atası Məhəmməd dedi & Əbu Qasım ləqəbli Məhəmməd dedi

(Əbu Qasım'dan bedel Məhəmməddir)

-Sual ismindən bedel olan isimlərin əvvəlində istifham həmzəsi olur;

مَنْ هَذَا؟ أَ زَيْدٌ أَمْ مُحَمَّدٌ

Bu kimdir? Zeyd, yoxsa Məhəmməd?

Bu cümlədə Zeyd sözü sual ədatı olan "men" sözündən bedeldir.

(Bu kim deyilməsindən bedel olan sual ədatı ilə müəyyən edilən sözdür)