a. Bedel-i Mutabıq

Tabe olduğu ifadənin eynisi olan və tam şəkildə tabe olduğu ifadəyə uyğun gələn bədəldə bedel-i mutabık deyilir. Bedel-i mutabık'a, bedel ul-kulli min el-kulli "Bütünün bütünü" də deyilir və bedel-i mutabıkda mübdelun minhə qayıdan zamir olmur.

سَئَلَ عَنْكَ صَدِيقُكَ زَيْدٌ

Dostun Zeyd səni soruşdu

Bu cümlədə Zeyd ifadəsi صَدِيقُكَ ifadəsindən bədəldir. Yəni "sənin dostun" ifadəsini daha açıq şəkildə göstərdi. صَدِيقُكَ ifadəsi də mübdelun minhdir. Bedel olan Zeyd ifadəsi ilə mübdelun minh olan صَدِيقُكَ ifadəsi eyni şəxsdir. Buna görə də belə bir bədəldə bedel-i mutabık deyilib.

كَتَبَ زَيْدٌ رِسَالَةً إِلَى أَخِيهِ بَكْرٍ

Zeyd, qardaşı Bəkrə bir məktub yazdı

Bu cümlədə بَكْرٍ ifadəsi أَخِيهِ ifadəsindən bədəldir. Yəni "onun qardaşı" ifadəsini daha açıq şəkildə göstərdi. أَخِيهِ ifadəsi də mübdelun minhdir. Bedel olan بَكْرٍ ifadəsi ilə mübdelun minh olan أَخِيهِ ifadəsi eyni şəxsdir. Buna görə də belə bir bədəldə bedel-i mutabık deyilib.

تَكَلَّمْتُ مَعَ مُعَلِّمِكَ مُحَمَّدٍ

Müəllimin Məhəmmədlə danışdım

Bu cümlədə مُحَمَّدٍ ifadəsi مُعَلِّمِكَ ifadəsindən bədəldir. Yəni "sənin müəllimin" ifadəsini daha açıq şəkildə göstərdi. مُعَلِّمِكَ ifadəsi də mübdelun minhdir. Bedel olan مُحَمَّدٍ ifadəsi ilə mübdelun minh olan مُعَلِّمِكَ ifadəsi eyni şəxsdir. Buna görə də belə bir bədəldə bedel-i mutabık deyilib.

رَأَيْتُ أَخْتَكَ عَائِشَةَ فِي السُّوقِ

Bazarda bacın Ayişəni gördüm.

Bu cümlədə عَائِشَةَ ifadəsi أَخْتَكَ ifadəsindən bədəldir. Yəni "sənin bacın" ifadəsini daha açıq şəkildə göstərdi. أَخْتَكَ ifadəsi də mübdelun minhdir. Bedel olan عَائِشَةَ ifadəsi ilə mübdelun minh olan أَخْتَكَ ifadəsi eyni şəxsdir. Buna görə də belə bir bədəldə bedel-i mutabık deyilib.

*Yuxarıdakı cümlələrə baxanda görürük ki, bədəllə mübdelun minh olan ifadə eyni şəxs (obyekt) olduqda bedel-i mutabık baş verir. Mübdəlun minh cümlədə hansı irabı alırsa, bedel də ona tabe olaraq həmin irabı alır. Yenə də göründüyü kimi, bedel olan ifadəyə mübdelun minhə qayıdan heç bir zamir birləşmir, çünki onlar eyni şəxslər (obyektlər) kimi gəlirlər.