Tə'kidin Xüsusiyyətləri
Tə'kid, sözlərin mənalarını gücləndirmək üçün istifadə olunur. Əvvəllər də dediyimiz kimi bəzən "təvkid" də deyilə bilər. Əvvəlki dərs olan mənəvi tə'kiddə də görəcəyiniz kimi, mənəvi tə'kidlə müəyyən isim tə'kid edilir, qeyri-müəyyən isim tə'kid edilmir.
*Müfəssəl zamirlərlə edilən tə'kidlər ləfzi olur;
جِئْتُ أَنَا
Mən gəldim mən
كَتَبْتِ أَنْتِ
Sən yazdın sən (kişi)
قَرَأْنَا نَحْنُ
Biz oxuduq biz
سَلَّمْتُ عَلَيْكَ أَنْتَ
Sənə salam verdim sənə
*Bəzi cümlələrin tə'kidi atıf hərfi ilə gələ bilər;
فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ
Lənətə gəlsin necə təqdir etdi (Quranı) -sonra- lənətə gəlsin necə də təqdir etdi Müddəssir 19-20
كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ
Xeyr, tezliklə biləcəklər -sonra- xeyr, tezliklə biləcəklər Təkasur 3-4
كَلَّا سَيَعْلَمُونَ ثُمَّ كَلَّا سَيَعْلَمُونَ
Xeyr, çox tezliklə biləcəklər -sonra- xeyr, çox tezliklə biləcəklər Təkasur 3-4
*Mənəvi tə'kid edən sözlərdən نَفْسٌ və عَيْنٌ əvvəllərinə ba hərfi-cərr gələ bilər;
حَضَرَ الْمُدِيرُ بِنَفْسِهِ
Müdirin özü gəldi
حَضَرَ الْمُدِيرُ بِعَيْنِهِ
Müdirin özü gəldi
*Kila və Kilta sözləri zamirə muzaf olduqda tə'kid baş verir və təsniyə ə'rabıyla ə'rablanırlar;
جَاءَ الطَّالِبَانِ كِلاَهُمَا
İki tələbənin hər ikisi də gəldi
دَرَسَتِ التِّلْمِيذَتَانِ كِلْتَاهُمَا
İki qız tələbənin hər ikisi də dərs oxudu
*Kila və Kilta sözləri isə muzaf olduqda tə'kid olmaz;
جَاءَ كِلاَ الْطَّالِبَيْنِ
İki tələbə də gəldi
دَرَسَتْ كِلْتَا التِّلْمِيذَتَيْنِ
İki qız tələbə də dərs oxudu
*Mənəvi tə'kid edən sözlərdən جَمِيعٌ sözü جَمِيعًا şəklində zamirsiz gələrsə, tə'kid bildirən hal olur.
*Dərsin əvvəlində dediyimiz kimi qeyri-müəyyən isim mənəvi tə'kidlə tə'kid edilə bilməz, amma məhdud və müəyyən məna ifadə edən zaman dilimləri üçün tə'kid baş verə bilər;
صُمْتُ شَهْرًا كُلَّهُ
Bütün ay oruc tutdum
عَمِلْتُ أُسْبُوعًا كُلَّهُ
Bütün həftə işlədim
نِمْتُ يَوْمًا كُلَّهُ
Bütün gün yatdım
*Müttəsil zamirə hər hansı bir isim əlavə edilərsə, əvvəlcə müttəsil zamiri müfəssəl bir zamirlə tə'kid etməliyik;
كَاتَبْتُ أَنَا وَ زَيْدٌ
Mən və Zeyd yazışdıq
Bu cümlədə Zeyd sözü felin sonundakı müttəsil mərfu zamirə (tə-tu) əlavə olunan isimdir. أَنَا sözü isə تُ zamirini tə'kid edir.
كَاتَبْتُ الْيَوْمَ زَيْدٌ
Bu gün Zeyd ilə yazışdıq
*Mənəvi tə'kid edən sözlərdən نَفْسٌ və عَيْنٌ sözlərinə birləşən müttəsil zamirlər və əvvəllərindəki müfəssəl zamirlər;
إِعْلَمْ أَنْتَ نَفْسُكَ
Sən özün bil
إِذْهَبُوا أَنْتُمْ أَنْفُسُكُمْ
Siz özünüz gedin
*Mənəvi tə'kid edən sözlərdən أَجْمَعُ sözü tək və cəm ismi tə'kid edir və tə'kid etdiyi sözə görə dəyişir;
جَاءَ الْقَوْمُ أَجْمَعُ
Qövmün hamısı gəldi
جَاءَت السَّرِيرَةُ جَمْعَاءُ
Komandanın hamısı gəldi
أَكَلَتِ النِّسَاءُ الطَّعَامَ جُمَعُ
Qadınların hamısı yemək yedi
Yuxarıdakı misallara baxdıqda أَجْمَعُ sözünün tə'kid etdiyi sözə görə müzekkər və müənnəs baxımından dəyişdiyini görürük. Birinci misalda أَجْمَعُ sözü الْقَوْمُ sözünü tə'kid etdiyi üçün tək müzekkər, ikinci misalda جَمْعَاءُ sözü السَّرِيرَةُ sözünü tə'kid etdiyi üçün tək müənnəs, üçüncü misalda جُمَعُ sözü النِّسَاءُ sözünü tə'kid etdiyi üçün cəm müənnəs kimi gəlmişdir.
| Tək Müzekkər | Tək Müənnəs | Cəm |
| أَجْمَعُ | جَمْعَاءُ | جُمَعُ |
Bu sözə əlavə olaraq أَكْتَعُ və أَبْصَعُ sözləri də mənəvi tə'kid edən sözlərdəndir və أَجْمَعُ ilə birlikdə işlədilə bilər.
جَاءَ الْقَوْمُ أَجْمَعُ أَكْتَعُ
Qövmün hamısı gəldi
جَاءَت السَّرِيرَةُ جَمْعَاءُ بَصْعَاءُ
Komandanın hamısı gəldi
أَكَلَتِ النِّسَاءُ الطَّعَامَ جُمَعُ كُتَعُ
Qadınların hamısı yemək yedi
| Tək Müzekkər | Tək Müənnəs | Cəm |
| أَكْتَعُ | كَتْعَاءُ | كُتَعُ |
| أَبْصَعُ | بَصْعَاءُ | بُصَعُ |
*Mənəvi tə'kid edən söz kimi كَافَّةٌ (bütövlükdə, istisnasız hamı) və عَامَّةٌ (birlikdə, ümumi, ortaq, toplu şəkildə) kimi sözlər də gələ bilər;
نَجَحَ الطُّلاَّبُ كَافَّتُهُمْ فِي الْإِمْتِحَانِ
İstisnasız bütün tələbələr imtahanı keçdi
دَخَلَ النَّاسُ عَامَّتُهُمْ فِي دِينِ اللهِ
İnsanlar toplu şəkildə Allahın dininə girdilər
*3-dən 10-a qədər olan saylarda (ədəd ilə mədud cins baxımından tərs olur) müəkkəd sözə uyğun zamir əlavə edilərək tə'kid edilir;
سَلَّمْتُ عَلَى بِالْعُمَّالِ خَمْسَتِهِمْ
İşçilərin -bütün- beşinə də salam verdim
*İtbâ إِتْبَاعٌ (ardıcıl sözlər) ifadələri: Azərbaycan türkcəsində işlədilən "pul mul", "ev mev" kimi ard-arda gələn sözlər olur. Ərəbcədə bu sözlərin ikincisi mənasızdır, amma birinci sözlə eyni vəzindədir. Bu şəkildə gələn ikinci mənasız sözlərə itba deyilir.
خَمْسٌ مَمْسٌ
Beş meş
زَيْدٌ بَيْدٌ
Zeyd meyd
عَطْشَانُ نَطْشَانُ
Susuz musuz
سَكْرَانُ نَكْرَانُ
Sərxoş mərxoş