b. Mənəvi Tə'kid

Mənəvi tə'kid, cümlə daxilində işlədilən bəzi sözlər vasitəsilə edilir. Bu sözlər vurğulanmaq istənilən mənanı tə'kid edir. Mənəvi tə'kidə imkan verən sözlər aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir. Bu sözlər tə'kid ediləcək sözün zamirinə muzaf olurlar və tə'kid etdikləri sözə uyğun zamir qəbul edirlər.

Hamısı, Bütünü	جَمِيعٌ
Hamısı, Bütünü	أَجْمَعُ
Özü	نَفْسٌ
Özü	عَيْنٌ
Hər ikisi (mz)	كِلاَ
Hər ikisi (ms)	كِلْتَا
Hamısı, Bütünü	كُلٌّ

نَفْسٌ və عَيْنٌ

جَاءَ الْمُعَلِّمُ نَفْسُهُ

Müəllim (xüsusilə özü) gəldi

رَأَيْتُ زَيْدًا عَيْنَهُ

Zeydin məhz özünü gördüm

سَلَّمْتُ عَلَى زَيْدٍ نَفْسِهِ

Zeydin özünə salam verdim

Yuxarıdakı misallarda نَفْسُهُ və عَيْنَهُ və نَفْسِهِ sözləri tə'kid etdikləri الْمُعَلِّمُ və زَيْدًا və زَيْدٍ sözlərinə uyğun olaraq zamirə muzaf olublar. Birinci misalda tə'kid olunan söz الْمُعَلِّمُ fail olduğu üçün mərfudur və bu mərfu faili tə'kid edən sözün də mərfu olması lazımdır, buna görə də tə'kid sözü نَفْسُ mərfu gəlmişdir. İkinci misalda tə'kid olunan söz زَيْدًا məf'ul olduğu üçün mənsubdur və bu mənsub məf'ulu tə'kid edən sözün də mənsub olması lazımdır, buna görə də tə'kid sözü عَيْنَ mənsub gəlmişdir. Üçüncü misalda tə'kid olunan söz زَيْدٍ məcrur olduğu üçün məksurdur və bu məksur sözü tə'kid edən sözün də məksur olması lazımdır, buna görə də tə'kid sözü نَفْسِ məksur gəlmişdir.

Bu iki mənəvi tə'kid edən نَفْسٌ və عَيْنٌ sözlər təsniyə və ya cəmi isimləri tə'kid edərlərsə, cəmi şəkildə أَنْفُسَُِ və أَعْيُنَُِ formasında gəlirlər;

-Təsniyə;

جَاءَ الْمُعَلِّمَانِ أَنْفُسُهُمَا

İki müəllim (xüsusilə özləri) gəldi

رَأَيْتُ زَيْدًا وَ عَمْرًا أَعْيُنَهُمَا

Zeyd və Amrın özlərini gördüm

سَلَّمْتُ عَلَى زَيْدٍ وَ عَمْرٍو أَنْفُسِهِمَا

Zeyd və Amrın özlərinə salam verdim

-Cəmi;

جَاءَ الْمُعَلِّمُونَ أَنْفُسُهُمْ

Müəllimlər (xüsusilə özləri) gəldi

رَأَيْتُ اللَّاعِبِينَ أَعْيُنَهُمْ

Oyunçuların özlərini gördüm

سَلَّمْتُ عَلَى زَيْدٍ وَ عَمْرٍو وَ مُحَمَّدٍ أَنْفُسِهِمْ

Zeyd, Amr və Məhəmmədin özlərinə salam verdim

Müfrəd	نَفْسَُِ	عَيْنَُِ
Təsniyə	أَنْفُسَُِ	أَعْيُنَُِ
Cəmi	أَنْفُسَُِ	أَعْيُنَُِ

كِلاَ və كِلْتَا

-Müzəkkər təsniyə üçün Kila;

جَاءَ الْمُعَلِّمَانِ كِلاَهُمَا

İki (kişi) müəllimin hər ikisi gəldi

رَأَيْتُ زَيْدًا وَ عَمْرًا كِلَيْهِمَا

Zeyd və Amrın hər ikisini gördüm

سَلَّمْتُ عَلَى زَيْدٍ وَ مُحَمَّدٍ كِلَيْهِمَا

Zeyd və Məhəmmədin hər ikisinə salam verdim

-Müənnəs təsniyə üçün Kilta;

جَاءَتِ الْمُعَلِّمَتَانِ كِلْتَاهُمَا

İki (qadın) müəllimin hər ikisi gəldi

رَأَيْتُ عَائِشَةَ وَ فَاطِمَةَ كِلْتَيْهِمَا

Ayişə və Fatimənin hər ikisini gördüm

سَلَّمْتُ عَلَى الْمَرِيضَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا

İki qadın xəstənin hər ikisinə salam verdim

Müzəkkərlər üçün mənəvi tə'kid olan "kila" sözü əgər cümlədə mərfu bir ismi tə'kid edirsə, o zaman "kila" kimi gəlir və ona birləşən, tə'kid olunan sözə uyğun zamir də mərfu olur. Yuxarıdakı müzəkkər təsniyə üçün kila hissəsindəki misallarda ilk cümlədəki tə'kid كِلاَهُمَا şəklindədir, çünki tə'kid etdiyi söz faildir. Kila sözü mənsub və ya məcrur bir ismi tə'kid edərsə, "kiley" kimi tələffüz olunur və ona birləşən zamirlər də məcrur olur.

Mərfu Kila	كِلاَهُمَا	هُمَا	كِلاَ
Mənsub Kila	كِلَيْهِمَا	هِمَا	كِلَيْ
Məcrur Kila	كِلَيْهِمَا	هِمَا	كِلَيْ

Müənnəslər üçün mənəvi tə'kid olan "kilta" sözü əgər cümlədə mərfu bir ismi tə'kid edirsə, o zaman "kilta" kimi gəlir və ona birləşən, tə'kid olunan sözə uyğun zamir də mərfu olur. Yuxarıdakı müənnəs təsniyə üçün kilta hissəsindəki misallarda ilk cümlədəki tə'kid كِلْتَاهُمَا şəklindədir, çünki tə'kid etdiyi söz faildir. Kilta sözü mənsub və ya məcrur bir ismi tə'kid edərsə, "kiltey" kimi tələffüz olunur və ona birləşən zamirlər də məcrur olur.

Mərfu Kilta	كِلْتَاهُمَا	هُمَا	كِلْتَا
Mənsub Kilta	كِلْتَيْهِمَا	هِمَا	كِلْتَيْ
Məcrur Kilta	كِلْتَيْهِمَا	هِمَا	كِلْتَيْ

Kila və kilta sözləri təsniyə olduqları üçün həmişə təsniyə zamiri ilə işlədilir.

كُلٌّ

إِحْتَرَقَ الْكِتَابُ كُلُّهُ

Kitabın hamısı yandı

إِحْتَرَقَ الْكُتُبُ كُلُّهُمْ

Kitabların hamısı yandı

قَرَأْتُ الْكِتَابَ كُلَّهُ

Kitabın hamısını oxudum

قَرَأْتُ الْكُتُبَ كُلَّهُمْ

Kitabların hamısını oxudum

مَسَحْتُ بِالْكِتَابِ كُلِّهِ

Kitabın hamısını sildim

مَسَحْتُ بِالْكُتُبِ كُلِّهِمْ

Kitabların hamısını sildim

"Kullu" sözü müfrəd və cəmi sözləri tə'kid edir və mureb bir söz olduğu üçün tə'kid etdiyi sözün cümlədəki vəziyyətinə görə o da irab alır. Əgər cümlədə mərfu bir sözü tə'kid edirsə, mərfu olur, mənsub sözü tə'kid edirsə, mənsub, məcrur sözü tə'kid edirsə, məcrur olur. Yuxarıdakı misallarda müfrəd və cəmi olan müəkkəd sözlər cümlədə fail, məf'ul və ya hərf-i cərr ilə məcrur olduqlarına görə onları tə'kid edən "kullu" sözü də onlara uyğun olaraq hərəkə almış və uyğun zamir qəbul etmişdir. Çünki o zamirlər tə'kid olunan sözlərə raci olur, yəni onlara dönür, onları təmsil edir.

Kullu Sözü	Cəmi	Müfrəd
Mərfu	كُلُّهُمْ	كُلُّهُ
Mənsub	كُلَّهُمْ	كُلَّهُ
Məcrur	كُلِّهِمْ	كُلِّهِ

جَمِيعٌ

Bu söz də tıpkı "kullu" kimidir. Mənası "bütünü, hamısı, cəmi, yekunu" kimi mənalarla mənəvi tə'kidi həyata keçirir. 

فَشَلَ التَّلاَمِيذُ جَمِيعُهُمْ

Tələbələrin hamısı uğursuz oldu

رَأَيْتُ التَّلاَمِيذَ جَمِيعَهُمْ

Tələbələrin hamısını gördüm

تَكَلَّمْتُ مَعَ الْتَّلاَمِيذِ جَمِيعِهِمْ

Tələbələrin hamısı ilə danışdım

Mərfu	جَمِيعُهُمْ
Mənsub	جَمِيعَهُمْ
Məcrur	جَمِيعِهِمْ