Zərf-i Müstəkar & Şibh-i Cümlə

Bir carr (hərf-i cerr) və mecrur və ya عِنْدَ "yanında", لَدَى "yanında" kimi bir zərf, cümlədə حُصُولٌ "hasil olma", كَائِنٌ "var olma", مَوْجُودٌ "olma" kimi ümumi feilərə və ya şibh-i feilərə əlaqələnirsə (başqa sözlə desək, hərf-i cerr və mecrur olan ifadə ilə cümlədə zərf olan ifadənin əlaqəsi belə ümumi feillərdirsə) və bu ümumi feillər cümlədə keçməsə də, məna carr-mecrur və ya zərfdən başa düşülürsə, məhz bu carr-mecrur və zərf olan ifadələrə zarf-ı müstəkar deyilir. Başqa sözlə desək, içi dolu zərf deməkdir.

Zarf-ı müstəkar ifadələrdə əlaqələndirilənin (müteallakın) hazf edilməsi caiz olduğuna görə ortada xəbər qalmır, buna görə də zarf-ı müstəkarı şibh-i cümlə adlandıra bilərik. Daha əvvəl şibh-i cümlənin tərifini "Hərf-i cerrlə mecrurdan, zərflə yanındakı kəlmədən ibarət cümlə parçasına tam bir cümlə olmadıqları üçün şibh-i cümlə (cümləyə bənzər) deyilir" kimi vermişdik. Tam olaraq zarf-ı müstəkar şibh-i cümlədir.

Müteallik: Bir şeylə əlaqə quran

Müteallak: Özünə əlaqə qurulan

Tealluk: Əlaqə qurma işi

Müteallikani: İki ifadə olduğu üçün carr və mecrura verilən ad

Carr: Hərf-i cerrin digər adıdır

Mecrur: Hərf-i cerrin qarşısında cerr olunmuş isim

hasil olma	حُصُولٌ
var olma	كَائِنٌ
olma	مَوْجُودٌ
yanında	عِنْدَ
yanında	لَدَى

Cümlədə zərf olan şibh-i cümləyə, yəni zarf-ı müstəkaraya misal:

مِفْتَاحِي عِنْدِي

Açarım yanımdadır

Bu şibh-i cümlədə, yəni zarf-ı müstəkarada zərf olan عِنْدِي "yanımda-dır" ifadəsindən yuxarıda qeyd etdiyimiz حُصُولٌ "hasil olma", كَائِنٌ "var olma", مَوْجُودٌ "olma" kimi ümumi feillərdən birinin mənası başa düşüldüyü üçün bu kimi ümumi feillərin cümlədə işlədilməsinə ehtiyac yoxdur və mənaca hazf olunublar.

Ümumi feil hazf olunmasaydı:

مِفْتَاحِي مَوْجُودٌ عِنْدِي

Açarım yanımdadır

Göründüyü kimi, zərf olan عِنْدِي ifadəsi (əlaqələndirdiyi üçün müteallik) hazf olunmuş müteallak olan مَوْجُودٌ ifadəsinə əlaqələnir. Zərf olan عِنْدِي ifadəsindən hazf olunmuş müteallak olan مَوْجُودٌ ifadəsinin mənası başa düşüldüyü üçün zərf olan عِنْدِي ifadəsinə "zarf-ı müstəkar" deyirik.

Cümlədə hərf-i cerrli isim olan şibh-i cümləyə, yəni zarf-ı müstəkaraya misal:

اَلصَّالِحُ فِي الْجَنَّةِ

Saleh olan cənnətdədir

Bu misalda carr və mecrurdan hazf olunmuş bir müteallakın mənası başa düşülür. Yəni "cənnətdədir" carr və mecrurundan كَائِنٌ "var olma" kimi ümumi bir feil mənası başa düşülür. Bu səbəbdən carr və mecrura zarf-ı müstəkar deyilir.

Ümumi feil hazf olunmasaydı:

اَلصَّالِحُ كَائِنٌ فِي الْجَنَّةِ

Saleh olan cənnətdədir

Cümlə içində كَائِنٌ "var olma" kimi ümumi bir feil olsa da, olmasa da, mənada heç bir dəyişiklik yoxdur, كَائِنٌ "var olma" kimi ümumi bir feil mənasını artıq carr və mecrur verir. Bu səbəbdən carr və mecrurun özündəki məna ilə, əlaqə qurduğu كَائِنٌ "var olma" ifadəsi eyni mənadadır. Cümlədə eyni növdən artıq mənaya ehtiyac yoxdur və bu səbəbdən carr və mecrurun əlaqə qurduğu (müteallak) ifadə hazf olunur, yəni silinir. Amma cümlənin irabı aparılarkən "carr və mecrur, كَائِنٌ kimi hazf olunmuş bir müteallaka əlaqələnir" deyilir.

Zarf-ı müstəkar, yəni yuxarıda qeyd etdiyimiz carr-mecrur və zərf olan ifadələr keçdikləri cümlələrdə müxtəlif mövqelərdə ola bilərlər. Yəni zarf-ı müstəkar olan ifadə (carr mecrur və ya zərf) xəbər, sifət, hal və sıla cümləsi kimi qarşımıza çıxa bilər.

-Xəbər olan Zarf-ı Müstəkar:

اَلتَّلاَمِيذُ فِي الْحَدِيقَةِ

Tələbələr bağçadadır

Əslində:

اَلتَّلاَمِيذُ كَائِنُونَ فِي الْحَدِيقَةِ

Bu misalda carr və mecrur olan فِي الْحَدِيقَةِ ifadəsi cümlədə olmayan hazf olunmuş müteallak olan كَائِنُونَ ifadəsinə əlaqələnir. Göründüyü kimi, carr və mecrur olan فِي الْحَدِيقَةِ ifadəsi cümlədə xəbər (tələbələrin) mövqeyindədir.

-Sifət olan Zarf-ı Müstəkar:

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ فِي الْبَيْتِ

Evdə olan adama rast gəldim

Əslində:

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ كَائِنٌ فِي الْبَيْتِ

Bu misalda carr və mecrur olan فِي الْبَيْتِ ifadəsi cümlədə olmayan hazf olunmuş müteallak olan كَائِنٌ ifadəsinə əlaqələnir. Göründüyü kimi, carr və mecrur olan فِي الْبَيْتِ ifadəsi cümlədə sifət (evdə olan adamın) mövqeyindədir.

-Hal olan Zarf-ı Müstəkar:

إِشْتَرَى زَيْدٌ الْبَيْتَ فِي اسْتَانْبُولَ

Zeyd İstanbulda olan evi aldı

Əslində:

إِشْتَرَى زَيْدٌ الْبَيْتَ كَائِنٌ فِي اسْتَانْبُولَ

Bu misalda carr və mecrur olan فِي اسْتَانْبُولَ ifadəsi cümlədə olmayan hazf olunmuş müteallak olan كَائِنٌ ifadəsinə əlaqələnir. Göründüyü kimi, carr və mecrur olan فِي اسْتَانْبُولَ ifadəsi cümlədə hal (alınan evin) mövqeyindədir.

-Sıla Cümləsi olan Zarf-ı Müstəkar:

سَأُعْطِيكَ مَا فِي خَزِينَةِ

Kassada olan şeyi (pul və s.) sənə verəcəyəm

Əslində:

سَأُعْطِيكَ مَا هُوَ مَوْجُودٌ فِي خَزِينَةِ

Bu misalda carr və mecrur olan فِي خَزِينَةِ ifadəsi cümlədə olmayan hazf olunmuş müteallak olan مَوْجُودٌ ifadəsinə əlaqələnir. Göründüyü kimi, carr və mecrur olan فِي خَزِينَةِ ifadəsi cümlədə sıla cümləsi (ism-i məvsul olan mâ "o şey ki" ifadəsindən sonra gəldiyi üçün) mövqeyindədir.

Zarf-ı müstəkar, yəni şibh-i cümlə nekira (qeyri-müəyyən) isimdən sonra gələrsə, cümlədə sifət kimi, marifə (müəyyən) isimdən sonra gələrsə, cümlədə hal kimi yer alır. Zarf-ı müstəkar olan və cümlədə sifət, hal və ya sıla cümləsi kimi gələn ifadələr Azərbaycan dilinə tərcümə edilərkən sifət və hal üçün "olan", sıla cümləsi üçün isə "olan/bulunan" kimi tərcümə edilir.