18. Mansub Muzari Fel

Əvvəlində heç bir amil olmayan və amil-i mənəvidən dolayı sonu damməli olan muzari feilərin əvvəlinə, o muzari feilin son hərəkəsini fətəhli edəcək, yəni o muzari feili mənsub edəcək ədətlər aşağıdakı kimidir.

En-i Masdariyyə	أَنْ
Nəfy-i İstiğbal	لَنْ
Tə'lil -səbəb-	كَيْ
Onda belə	إِذَنْ
Səbəbiyyət lâm'ı	لَامُ التَّعْلِيلِ
İnkar lâm'ı	لَامُ الْجُحُودِ
-ə qədər	حَتَّى
Səbəb fa'sı	فَاءُ السَّبَبِيَّةِ
Birlik vav'ı	وَاوُ الْمَعِيَّةِ
və ya, yaxud	أَوْ

Cədvəldəki ilk 4 ədət klassik olaraq muzari feili birbaşa nəsb edirlər. Digər ədətlər isə gizli en ilə nəsb edirlər. İndi bu ədətləri ardıcıllıqla nəzərdən keçirək;

En-i Masdariyyə

Muzari feilinin əvvəlinə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edir. Muzari feil mənsub olduqda en-i masdariyyə ilə birlikdə məstər mənası verir və feilə görə (məsələn, içmək, gəlmək, getmək, yatmaq feilinin əvvəlinə gəlirsə) "içməsi, gəlməsi, getməsi, yatması" kimi mənalara yozulur.

أَنْ يَكْتَسِبَ	يَكْتَسِبُ
Qazanması	Qazanır

أَنْ نَعْلَمَ	نَعْلَمُ
Bilməyimiz	Bilirik

أَنْ تَشْرَبَ	تَشْرَبُ
İçməyin	İçirsən

يُرِيدُ الْإِنْسَانُ أَنْ يَكْتَسِبَ الْمَالَ

İnsan mal qazanmağı istəyir

يَجِبُ عَلَيْكَ أَنْ تُسَاعِدَ الْمِسْكِينَ

Kasıba kömək etməyin sənə vacibdir

نَرْجُو أَنْ تَنْجَحَ هَذَا الْإِمْتِحَانِ

Bu imtahanı qazanmağını ümid edirik

أَرَادَ زَيْدٌ أَنْ يَقْرَأَ كِتَابًا

Zeyd bir kitab oxumağı istədi

يُرِيدُ اللهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ

Allah sizin tövbə etməyinizi istəyir

وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيمًا

Şəhvətə tabe olanlar sizi də böyük bir meyl ilə azdırmaq istəyirlər Nisa 27

*Burada en-i masdariyyənin əvvəlinə gələn muzari feil cəmdə olduğu üçün sonundakı nun hərfi düşmüşdür. Əgər müfrəd olsaydı sonundakı dammə fətəh olacaqdı. 

يُرِيدُ اللهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ

Allah sizdən yüngülləşdirilməsini istəyir (Çünki insan zəif yaradılmışdır) Nisa 28

أَفْضَلَ الصَّدَقَةِ أَنْ يَتَعَلَّمَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ عِلْمًا ثُمَّ يُعَلِّمَهُ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ

Sədəqənin ən fəzilətlisi, müsəlman bir şəxsin elm öyrənməsi və sonra onu müsəlman qardaşına öyrətməsidir. Hədis-i Şərif

Tə'kid-i Nəfy-i İstiğbal

Muzari feilinin əvvəlinə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edir. Muzari feil mənsub olduqda tə'kid-i nəfy-i istiğbal ədəti olan لَنْ "lən" ilə birlikdə gələcək zamana qəti bir olumsuz məna verir. Əvvəlində ədət olmayan mərfu muzari feil geniş və indiki zaman bildirərkən, əvvəlinə tə'kid-i nəfy-i istiğbal ədəti olan لَنْ "lən" gələndə sonu fətəhli olur və gələcək zamanda olumsuzluq bildirir.

لَنْ يَكْتَسِبَ	يَكْتَسِبُ
heç vaxt qazanmayacaq	Qazanır

لَنْ نَعْلَمَ	نَعْلَمُ
heç vaxt bilməyəcəyik	Bilirik

لَنْ تَشْرَبَ	تَشْرَبُ
heç vaxt içməyəcəksən	İçirsən

لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ مَنْ يُشْرِكْ بِاللهِ

Allaha şərik qoşan (Yəni Allah var olduğu halda ona aid olan bütün ibadətlərin -iman, itaət, hörmət, qorxu, ümid, tərif, istigasa, istiğfar, rabitə, təvəssül və s.- başqasına edilməsidir, onun sözü olan Quran varkən başqa sözlə -süni qanunlar və ideologiyalarla- hökm verilməsi) heç kim cənnətə heç vaxt girməyəcəkdir.

لَنْ يَنْجَحَ زَيْدٌ فِي الْإِمْتِحَانِ لَكِنَّهُ لَمْ يَجْتَهِدْ

Zeyd imtahanda heç vaxt uğur qazanmayacaq, çünki heç çalışmadı

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تَنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ

Sevdiyiniz şeydən infaq etmədikcə yaxşılığa nail olmayacaqsınız Ali İmran 92

لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْدًا للهِ

Məsih Allaha qul olmaqdan çəkinməz Nisa 172

Səbəbiyyət üçün gələn Key və ya Likey

Muzari feilinin əvvəlinə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edir. Muzari feili birbaşa nəsb edir. Daha çox لِكَيْ "likey" kimi istifadə olunur. Bu ədət yalnız muzari feilinin əvvəlinə gəlir, muzari feilinə məstər mənası verir və gələcək zamana aid edir. Key və ya Likey gələn muzari feillərdə "səbəbiyyət" mənası ön plandadır və ədət cümlə ilə birlikdə mefulun leh olur.

إِسْتَقِمْ كَيْ تُفْلِحَ

Qurtuluşa çatmaq üçün düz ol!

حَارَبَ الْعَسَاكِرُ لِكَيْ تُدَافِعُوا عَنْ أَرْضِ الْوَطَنِ

Əsgərlər vətən torpağını qorumaq üçün döyüşdülər

يَجْتَهِدُ زَيْدٌ كَيْ يَنْجَحَ

Zeyd uğur qazanmaq üçün çalışır

يَجْلِسُ الْعَامِلُ كَيْ يَسْتَرِيحَ

İşçi dincəlmək üçün oturur

İzən

Muzari feilinin əvvəlinə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edir. Muzari feil mənsub olduqda izən ədəti ilə birlikdə "onda belə..." mənası verir. Bu məna geniş və ya indiki zaman olur. İzən muzari feili birbaşa nəsb edir, cavab cümləsi olur və önündə olan muzari feil də gələcək məna ifadə etməlidir. Yəni gələcəkdəki bir iş üçün indidən "onda belə edərəm, onda belə gələrəm" kimi mənalar daşıyır.

مَنْ يَقُولُ أَنَا آمَنْتُ بِاللهِ إِذَنْ يَدْخُلَ إِلَى الْجَنَّةِ

Kim mən Allaha iman etdim deyərsə, onda belə cənnətə girər

Muzari feil izəndən əvvəl gəlirsə nəsb olunmaz;

أَذْهَبُ إِذَنْ

Onda belə mən gedərəm

Səbəbiyyət üçün gələn Lâm

Muzari feilinin əvvəlinə gizli və ya açıq şəkildə gələn en ilə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edən bir hərf-i cerrdir. Lâm ut-ta'lildən sonra gələn cümlə mefulun lehtir.

جِئْتُ هُنَا لِأَتَعَلَّمَ الْعِلْمَ

Bura elm öyrənmək üçün gəldim

أَذْهَبُ إِلَى الْمُسْتَشْفَى لِأَزُورَ صَدِيقِي الْمَرِيضَ

Xəstə dostumu ziyarət etmək üçün xəstəxanaya gedirəm

Bu cümlələrdə tə'lil lâmından sonra gələn gizli bir "en" var. Bu gizli en "lâ" ədəti ilə açıq olur.

Gizli En	لِأَتَعَلَّمَ	لِأَزُورَ
Açıq En	لِأَنْ أَتَعَلَّمَ	لِأَنْ أَزُورَ

Gizli en-in açıq olması;

أَنَا عَمَلْتُ كَثِيرًا لِئَلاَّ لِأُسْرَتِي مُشْكِلَةٌ

Ailəm üçün problem olmasın deyə çox işlədim

لِئَلاَّ
لاَ	أَنْ	لِ
nəfy ədəti	masdar en-i	tə'lil lâmı

İnkar "Cuhud" üçün gələn Lâm

Muzari feilinin əvvəlinə gizli şəkildə gələn en ilə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edən bir hərf-i cerrdir. Cümlənin əvvəlinə gələn naqis feil olan kâne'nin olumsuzluğunu tə'kid edir, gücləndirir. 

مَا كَانَ اللهُ لِيَظْلِمَهُمْ

Allah onlara əsla zülm edəcək deyildi Tövbə 70

مَا كُنْتُ لِأَكْتُمَ الْحَقَّ

Doğrunu əsla gizlətmərəm

مَا كَانَ اللهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ

Allah sizə qeybi əsla açıqlamayacaq Ali İmran 179

Hətta

Muzari feilinin əvvəlinə gizli şəkildə gələn en ilə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edən bir hərf-i cerrdir. Hərf-i cerrlərdən ilâ "-ə qədər, -ə kimi" mənasına gəlirsə mefulun bihtir. Likey mənasına gəldikdə mefulun leh (lieclih) olur, yəni "üçün, -dən dolayı" kimi mənalar ifadə edir. 

لاَ تَتَكَلَّمْ حَتَّى دَوْرُكَ

Sıra sənə çatana qədər danışma

قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عَاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنَا مُوسَى

Musa bizə qayıdıb gələnə qədər biz buzova ibadət etməkdən əsla əl çəkməyəcəyik dedilər Taha 91

إِقْضِ الْعُطْلَةَ فِي بَلَدِكَ حَتَّى تَسْتَرِيحَ

Dincələnə qədər tətilini vətənində keçir

زَوَّدَ الرَّئِيسُ الْخُبَرَاءَ بِسُلْطَاتٍ وَاسِعَةٍ حَتَّى يَنْخَفِضَ لتَّدَخُّمُ

Prezident mütəxəssislərə inflyasiyanı azaltmaları üçün böyük səlahiyyət verdi

Səbəb Bildirən Fa

Muzari feilinin əvvəlinə gizli şəkildə gələn en ilə gəlir və muzari feili nəsb edir, yəni son hərfini fətəhli edən bir atıf hərfidir. Fa us-sebebiyyənin muzari feili nəsb etməsi üçün əvvəlcə nəfy və ya tələb (sual, əmr, arzu, istək) mənası ifadə etməsi lazımdır. 

Nəfy mənası hərflə, isimlə və ya feillə olur;

Hərflə olan olumsuzluq;

لَمْ يُوَطِّدْ أَوَاصِرَ الصَّدَاقَةِ فَيَنَالَ الثِّقَةَ

Dostluq bağlarını möhkəmləndirmədi (ona) necə etibar olunsun

İsimlə olan olumsuzluq;

مُحَمَّدٌ غَيْرُ ذَاهِبٌ إِلَى الْمِهْرِجَانِ فَيُشَاهِدَ التَّقَالِيدَ الشَّعْبِيَّةَ التُّرْكِيَّةَ

Məhəmməd festivala getməyib ki, Türk folklorunu (necə) görsün

Feillə olan olumsuzluq;

لَيْسَ الْمُعَلِّمُ خَاضِرًا فَتَسْتَفِيدَ مِنْهُ

Müəllim gəlməyib ki, (ondan) necə faydalanılsın

Tələb mənası;

هَلْ تَأْتِينَا فَأُكْرِمَكَ

Sənə ikram etməyim üçün bizə gələrsənmi?

*Yəni bizə gəlsən sənə ikram edərəm mənası da çıxır. Buradakı səbəb fa'sı qarşı tərəfin gəlməsi səbəbilə ikram işinin baş verəcəyini ifadə etmək üçün gəlir və muzariyi də nəsb edir.

وَ لاَ تَمَسُّوهَا بِسُوءٍ فَيَأْخُذَكُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Ona pislik etməyin, yoxsa sizi şiddətli bir əzab yaxalar Ə'raf 73

*Muzari feildən əvvəl gələn səbəb fa'sı şiddətli əzabın gəlməsinin ona (dəvəyə) pis davranılmasına səbəb olaraq gəlir. Əgər ona pislik etsəniz, bu səbəbdən başınıza şiddətli bir əzab gələr.

لاَ تَجْعَلْ مَعَ اللهِ إِلَهًا آخَرَ فَتَقْعُدَ مَذْمُومًا مَخْذُولاً

Allah ilə birlikdə başqa bir ilah qəbul etmə, yoxsa qınanmış və tərk edilmiş olarsan İsra 22

Birlik Vav'ı & Vav ul-Maiyyə

Muzari feili gizli bir en ilə nəsb edən bir atıf hərfidir. Bu atıf vavının muzari feili nəsb edə bilməsi üçün səbəb fa'sında olduğu kimi əvvəlində nəfy və ya tələb mənası olmalıdır.

Nəfy mənası;

لاَ أُكْرِمُكَ وَ تُهِينَنِي

Sən məni alçaldarkən sənə ikram etmərəm

Tələb mənası;

لاَ تَغْتَبِ النَّاسَ وَ تُحَدِّثَ عَنْ إِثْمِ الْغِيْبَةِ

Qeybətin günahından danışıb insanlara qeybət etmə

Yaxud (və ya) mənasındakı ədət "Ev"

Bu ədət gizli bir en ilə muzari feili nəsb edən bir atıf hərfidir. İlâ hərf-i cerri və ya istisna ədəti olan illâ mənasında olduğu zaman muzariyi nəsb edir. 

İlâ mənasında;

لَأَلْزَمَنَّكَ أَوْ تَفِيَنِي حَقِّي

Haqqımı verənə qədər səndən ayrılmaram (səni buraxmaram)

İllâ mənasında;

سَأُحَارِبُ الْعَدُوَّ أَوْ يَخْضَعَ

Düşmənlə döyüşəcəyəm, ancaq tabe olarsa döyüşməyəcəyəm

*Bu ədətdən sonra əlif-lamlı bir isim gəlirsə, o halda kəsrə ilə keçid edilir;

أَحْيَانًا أُفَضِّلُ الشَّايَ أَوِ الْقَهْوَةَ

Adətən çay və ya qəhvəni üstün tuturam

Mənsub Muzari Feilin Çəkimi

يَكْتُبُوا	يَكْتُبَا	يَكْتُبَ
يَكْتُبْنَ	تَكْتُبَا	تَكْتُبَ
تَكْتُبُوا	تَكْتُبَا	تَكْتُبَ
تَكْتُبْنَ	تَكْتُبَا	تَكْتُبِي
نَكْتُبَ أَكْتُبَ

Nəsb olunan muzari feilinin sonu hərəkəlidirsə, o hərəkə fətəh olur, təsniyə olan muzari feillərdə və müfrəd müənnəs müxatabadakı sondakı nun düşür, cəmi müzekkərlərdə sondakı nun düşür və yerinə əlif gəlir, cəmi müənnəslərdə isə sondakı nun məbni olduğundan heç bir dəyişiklik olmur. (Yuxarıdakı muzari feilərin əvvəlində nəsb ədəti olduğunu fərz edək)

Mənsub Muzari Feilin İrabı

يُرِيدُ زَيْدٌ أَنْ يَنَامَ

Zeyd yatmaq (yatmağı) istəyir

يَنَامَ	أَنْ	زَيْدٌ	يُرِيدُ
mənsub muzari	en-i masdariyyə	Fail	Feil

يُرِيدُ

Amil-i mənəvidən dolayı dammə ilə mərfu olan muzari feil

 زَيْدٌ

Dammə ilə mərfu olan fail

أَنْ

Sükun üzərə məbni olan en-i masdariyyə

يَنَامَ

Əvvəlindəki "en-i masdariyyə" ilə mənsub olmuş və nəsb əlaməti fətəh olan mənsub muzari feil. En-i masdariyyə ilə birlikdə muzari feil mefulun bihtir və mahallen mənsubdur.