13. Müstəsna

İstisna olan, yəni kənara çıxarılan şeyə müstəsna deyilir. Müstəsna mövzusunda əsasən Ərəb dilində işlədilən, bir şeyi istisna etmək, yalnız müəyyən bir zaman aralığında baş vermək, yalnız birinin və ya bir cəmiyyətin sözügedən əməli etməsi və ya etməməsi kimi hallar müzakirə olunur. Təbii ki, bir isim üçün müstəsna halını tətbiq edə bilmək üçün əvvəlcə istisna edatlarına ehtiyacımız var. Bu istisna edatlarının əsas olanları aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir;

ancaq deyil	إِلاَّ
başqası	غَيْرَ
kənarında	خَلاَ
kənarında	عَدَا
kənarında	حَاشَا
xaricində	سِوَى

لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللهُ

Allahdan başqa ilah yoxdur

لاَ يُخَافُ الْمُؤْمِنُ غَيْرَ اللهِ

Mömin yalnız Allahdan başqasından qorxmaz

جَاؤُوا خَلاَ عَمْرٍ

Amr istisna olmaqla gələnlər gəldi

هَلَكَ النَّاسُ عَدَا الْعَالِمِ

Alim istisna olmaqla insanlar həlak oldu

هَلَكَ النَّاسُ حَاشَا وَاحِدًا

Bir nəfər istisna olmaqla insanlar həlak oldu

مَرِضَ النَّاسُ سِوَى خَالِدٍ

Xalid istisna olmaqla insanlar xəstə oldu

İstisna edatından sonra gələn ismə müstəsna, əvvəl gələn ismə isə müstəsna minh deyilir. İstisna edatı müstəsnanı müstəsna minh-in hökmündən ayırır.

Müstəsna	İstisna	Müstəsna Minh
عَمْرًا	إِلاَّ	جَاءَ الطُّلاَّبُ
Amr istisna olmaqla tələbələr gəldi

İstisna edatı olan illâ-dan sonra gələn və müstəsna olan Amr sözü, müstəsna minh olan tələbələrin gəlməsi Amr üçün keçərli deyil. Bu halda müstəsna minh ilə müstəsna, istisna edatı vasitəsilə bir-birindən hökm baxımından ayrılır.

İllâ edatının istifadəsi

*Əgər müstəsna minh qeyd olunubsa və cümlə də müsbətdirsə, o zaman illâ ilə edilən müstəsna isim mənsub olur, yuxarıdakı misalda olduğu kimi;

قُبِضَ اللِّصُّ إِلاَّ رَئِسَهُ

Lideri istisna olmaqla oğru tutuldu

*Əgər müstəsna minh qeyd olunubsa və cümlə mənfidirsə, o zaman illâ ilə edilən müstəsna isim mənsub ola bilər və ya müstəsna minh-ə tabe ola bilər;

لَمْ يَقْبَلِ النَّاسُ الْإِسْلاَمَ إِلاَّ مُحَمَّدًا

Məhəmməd istisna olmaqla insanlar islamı qəbul etmədilər

*Əgər müstəsna minh qeyd olunmayıbsa, yəni istisna olunan isim aydın deyilsə, illâ ilə edilən müstəsna isim mədhmum olur;

لاَ تَعْلَمُ الْغَيْبَ إِلاَّ اللهُ

Allahdan başqa heç kim qeybi bilə bilməz

Ayetlərdən Nümunələr

إِنْ أَرَدْنَا إِلاَّ الْحُسْنَى

Yaxşılıqdan başqa bir şey istəmədik

إِنْ يَقُولُونَ إِلاَّ كَذِبًا

Onlar yalandan başqa bir şey danışmırlar

إِنْ كُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَيْهَا حَافِظٌ

Elə bir nəfər yoxdur ki, üzərində qoruyucu olmasın

*İn edatı inkar üçün işlədilir və Lemma edatı da illâ edatı mənasında istifadə oluna bilər.

Qayra və Siva edatlarının istifadəsi

Qayra və siva ilə müstəsna olan isim, bu edatlardan sonra gəldiyi üçün muzafun ileyh olur və buna görə də kəsrə ilə işlədilir;

أَنَا لاَ أَخَافُ غَيْرَ اللهِ

Allahdan başqasından qorxmaram

اللهِ	غَيْرَ
Muzafun ileyh	Muzaf

مَرِضَ النَّاسُ سِوَى خَالِدٍ

Xalid istisna olmaqla insanlar xəstə oldu

خَالِدٍ	سِوَى
Muzafun ileyh	Muzaf

Xala, Ada və Haşa edatlarının istifadəsi

Bu edatlar əgər feil kimi işlədilərsə, müstəsna məful olaraq mənsub olur, əgər hərfi-cər kimi işlədilərsə, müstəsna məcrur olur, mənada isə heç bir dəyişiklik olmur;

مَرَرْتُ بِأَصْحَابِي خَلاَ وَاحِدًا