1. Babdan gələn sülasi mücərrəd mudaaf fel və müxtəlif nümunələri
| 1. Bab Sülasi Mücerred Mudaâf | Mazi | Muzari | Məsdər |
| Vəzn | فَعَلَ | يَفْعُلُ | فَعْلٌ |
| Mövzun | مَدَّ | يَمُدُّ | مَدٌّ |
| Əsli | مَدَدَ | يَمْدُدُ |
مَدَّ "uzatdı" feilinin kökü Sülasi Mücerred Mudaâf olan mazi bir feil formasıdır. Əsli مَدَدَ şəklindədir, idqam qaydasına görə ayn ul-fiil olan birinci dâl, lâm ul-fiil olan ikinci dâl hərfinə birləşdirilmişdir.
Emsile-i Muxtelife
| مَادٌّ |
| مَمْدُودٌ |
| لَمْ يَمُدَُِّ |
| لَمَّا يَمُدَُِّ |
| مَا يَمُدُّ |
| لاَ يَمُدُّ |
| لَنْ يَمُدَّ |
| لِيَمُدَُِّ |
| لاَ يَمُدَُِّ |
| مُدَُِّ |
| لاَ تَمُدَُِّ |
| مَمَدٌّ |
| مِمَدٌّ |
| مَدَّةً |
| مِدَّةً |
| مُدَيْدٌ |
| مَدِّيٌّ |
| مَدَّادٌ |
| أَمَدُّ |
| مَا أَمَدَّهُ |
| أَمْدِدْ بِهِ |
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يَمْدُدُ | يَمُدُّ |
| لَمْ يَمْدُدْ | لَمْ يَمُدَُِّ |
| لَمَّا يَمْدُدْ | لَمَّا يَمُدَُِّ |
| مَا يَمْدُدُ | مَا يَمُدُّ |
| لاَ يَمْدُدُ | لاَ يَمُدُّ |
| لَنْ يَمْدُدَ | لَنْ يَمُدَّ |
| لِيَمْدُدْ | لِيَمُدَُِّ |
| لاَ يَمْدُدْ | لاَ يَمُدَُِّ |
| أُمْدُدْ | مُدَُِّ |
| لاَ تَمْدُدْ | لاَ تَمُدَُِّ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Sülasi Mücerred Mudaâf olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfi dammələnir, feilinin ayn ul-fiili fətxələnir.
| Məchul | Məlum |
| يُمُدُّ | يَمُدُّ |
| لَمْ يُمُدَِّ | لَمْ يَمُدَُِّ |
| لَمَّا يُمُدَِّ | لَمَّا يَمُدَُِّ |
| مَا يُمُدُّ | مَا يَمُدُّ |
| لاَ يُمُدُّ | لاَ يَمُدُّ |
| لَنْ يُمُدَّ | لَنْ يَمُدَّ |
| لِيُمَدَِّ | لِيَمُدَُِّ |
| لاَ يُمُدَِّ | لاَ يَمُدَُِّ |
| لِتُمَدَِّ | مُدَُِّ |
| لاَ تُمَدَِّ | لاَ تَمُدَُِّ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siğalarını müxatab və müxataba siğalarından əldə edirik. Birinci babdan gələn Sülasi Mücerred Mudaâf feilinin əmr siğasını muzari feilinin idqamlı və idqamsız halından əldə etmək olar.
İdqamsız emr-i hazır;
| أُمْدُدْ | تَمْدُدُ |
| أُمْدُدَا | تَمْدُدَانِ |
| أُمْدُدُوا | تَمْدُدُونَ |
| أُمْدُدِي | تَمْدُدِينَ |
| أُمْدُدَا | تَمْدُدَانِ |
| أُمْدُدْنَ | تَمْدُدْنَ |
İdqamlı emr-i hazır;
| مُدَُِّ | تَمُدُّ |
| مُدَّا | تَمُدَّانِ |
| مُدُّوا | تَمُدُّونَ |
| مُدِّي | تَمُدِّينَ |
| مُدَّا | تَمُدَّانِ |
| أُمْدُدْنَ | تَمْدُدْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i hazır formalarını idqama uğramış müxatab muzari feillərdən düzəltdik. İndi isə emr-i hazır prosesinə baxaq.
İdqamlı emr-i hazır prosesi;
| Əsas muzari feil | تَمْدُدُ |
| 1-ci dâl hərfinin dammə hərəkəsi əvvəlki hərfə keçdi | تَمُدْدُ |
| Sakin qalan 1-ci dâl, 2-ci dâl hərfinə idqam olundu və hərəkəsi dammə oldu | تَمُدُّ |
| Muzaraət hərfi atıldı, sonu sakin oldu və geriyə emr-i hazır qaldı | مُدّ |
| Qalan emr-i hazırda muzari feilinin ayn ul-fiili dammə olduğu üçün dammə, yüngüllük üçün fətxə, "hərəkəsiz bir hərfin hərəkələnməsi lazımdırsa, kəsrə olar" qaydasına əsasən kəsrə ilə hərəkələnmişdir | مُدَُِّ |
İdqamsız emr-i hazır prosesi;
| Muzari Feilin Əsli | تَمْدُدُ |
| Muzaraət hərfi silindi | مْدُدُ |
| Sonu səkinləndi | مْدُدْ |
| Vasıl həmzəsi əlavə olundu | أُمْدُدْ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i Qayıb formalarını qayıb və qayıbə olan muzari feillərin idqam olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lâm" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu əlil hərfli olan muzari feilinin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siğasında nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir.
İdqamlı emr-i qayıb prosesi;
| لِيَمُدَُِّ | يَمُدُّ |
| لِيَمُدَّا | يَمُدَّانِ |
| لِيَمُدُّوا | يَمُدُّونَ |
| لِتَمُدَُِّ | تَمُدُّ |
| لِتَمُدَّا | تَمُدَّانِ |
| لِيَمْدُدْنَ | يَمْدُدْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i qayıb formalarını idqama uğramış qayıb muzari feillərdən düzəltdik. Cəmi müənnəs qayıbə siğasında idqamsız şəkildə formalaşır. Cədvəldəki müfrəd müzekkər və müfrəd müənnəs siğalarda son hərf səkinləndiyi üçün emr-i hazırda da göstərildiyi kimi bu feilinin muzari formasında ayn ul-fiil dammə olduğu üçün dammə, yüngüllük üçün fətxə və səkin bir hərfi hərəkələndirmək üçün kəsrə hərəkəsi istifadə oluna bilər. İndi isə emr-i qayıb feildəki dəyişikliyə baxaq;
| Müfrəd müzekkər qayıb | تَمُدُّ |
| Lam ul-emir əlavə olundu | لِتَمُدُّ |
| Sonu səkinləndi | لِتَمُدّ |
| Muzari feilinin ayn ul-fiili dammə olduğu üçün dammə, yüngüllük üçün fətxə, "hərəkəsiz bir hərfin hərəkələnməsi lazımdırsa, kəsrə olar" qaydasına əsasən kəsrə ilə hərəkələnmişdir | لِتَمُدَُِّ |
İdqamsız emr-i qayıb prosesi;
| Muzari Feil | يَمْدُدُ |
| Emir lâm'ı əlavə olundu | لِيَمْدُدُ |
| Sonu səkinləndi | لِيَمْدُدْ |
İsm-i Fail
Sülasi mücerredlərin 1-ci babından gələn Sülasi Mücerred Mudaâf feilinin ism-i fail siğası فَاعْلٌ vəznindədir.
| İsm-i Fail vəzni | فَاعِلُ |
| Əsas | مَادِدٌ |
| Birinci dâl səkin oldu | مَادْدٌ |
| İki dâl idqam oldu | مَادٌّ |
İsm-i Meful
Sülasi mücerred bablardan gələn bütün feillərdə ümumiyyətlə ism-i meful siğası مَفْعُولٌ şəklində olur.
| Vəzn | مَفْعُولٌ |
| Mövzun | مَمْدُودٌ |
Emsile-i Muttaride
| مَدُّوا | مَدَّا | مَدَّ | ||
| مَدَدْنَ | مَدَّتَا | مَدَّتْ | ||
| مَدَدْتُمْ | مَدَدْتُمَا | مَدَدْتَ | ||
| مَدَدْتُنَّ | مَدَدْتُمَا | مَدَدْتِ | ||
|
||||
| يَمُدُّونَ | يَمُدَّانِ | يَمُدُّ | ||
| يَمْدُدْنَ | تَمُدَّانِ | تَمُدُّ | ||
| تَمُدُّونَ | تَمُدَّانِ | تَمُدُّ | ||
| تَمْدُدْنَ | تَمُدَّانِ | تَمُدِّينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkilişləri təsrifat bölməsində yer alacaqdır.