Mufaâle bəbindən Lefif-i Mefrukun müxtəlif nümunələri

Mufaələ Ləfif-i Məfruq	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	فَاعَلَ	يُفَاعِلُ	مُفَاعَلَةً
Mövzun	وَالَى	يُوَالِي	مُوَالاَةً
Əsli	وَالَيَ	يُوَالِيُ	مُوَالَيَةً

وَالَى "davam etdi, davam etdirdi, ard-arda gətirdi" feilinin Ləfif-i Məfruq olan mazi bir feil olduğunu qeyd edək. Əsli وَالَيَ şəklindədir və lam ul-fiil ya hərfi i'lal qaydasından sonra وَالَى olur. 

وَالَى Feilinin İ'lali

Vəzn	فَاعَلَ
Əsli	وَالَيَ
ya əlif oldu	وَالَى

يُوَالِي Feilinin İ'lali

Vəzn	يُفَاعِلُ
Əsli	يُوَالِيُ
ya sakin oldu	يُوَالِي

Emsile-i Muxtəlifə

مُوَالٍ

مُوَالًى

لَمْ يُوَالِ

لَمَّا يُوَالِ

مَا يُوَالِي

لاَ يُوَالِي

لَنْ يُوَالِيَ

لِيُوَالِ

لاَ يُوَالِ

وَالِ

لاَ تُوَالِ

مُوَالًى

مُوَالَاةً وَاحِدَةً

مُوَالَاةً حَسَنَةً

مُوَيْلِيَةً

مُوَالِيٌّ

أَحْسَنُ مُمُوَالَاةً

مَا أَحْسَنَ مُوَالَاتَهُ

أَحْسِنْ بِمُوَالَاتِهِ

Muzari Feillərin Məchulləri

Mufaələ babından gələn Ləfif-i Məfruq olan məlum bir muzari feil məchul edilmək istənildikdə yalnız ayn ul-fiili fətxəli etmək kifayətdir.

Məchul

Məlum

يُوَالَى	يُوَالِي
لَمْ يُوَالَ	لَمْ يُوَالِ
لَمَّا يُوَالَ	لَمَّا يُوَالِ
مَا يُوَالَى	مَا يُوَالِي
لاَ يُوَالَى	لاَ يُوَالِي
لَنْ يُوَالَى	لَنْ يُوَالِيَ
لِيُوَالَ	لِيُوَالِ
لاَ يُوَالَ	لاَ يُوَالِ
لِتُوَالَ	وَالِ
لاَ تُوَالَ	لاَ تُوَالِ

Əmr-i Hazır Çəkimləri

Əmr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Amma praktik olaraq mufaələ babından gələn Ləfif-i Məfruq bir feil üçün əmr siqasının فَاعِ olduğunu bilmək lazımdır.

وَالِ	تُوَالِي
وَالِيَا	تُوَالِيَانِ
وَالُوا	تُوَالُونَ
وَالِي	تُوَالِينَ
وَالِيَا	تُوَالِيَانِ
وَالِينَ	تُوَالِينَ

Əmr-i Hazır Prosesi

Müfrəd müzəkkər müxatəb feilimiz	تُوَالِي
Muzaraət hərfi hazf edildi	وَالِي
Sonu səkinləndi	وَالِ
Əvvəldə hərəkəli hərf olduğu üçün vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur	وَالِ

Əmr-i Qayıb Çəkimləri

Əmr-i Qayıb çəkimlərində qayıb və qayıbə olan muzari feilin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" edatı (lam ul-əmr) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilin hərəkəsi səkin edilir, illətli olanın sonu isə hazf edilir. Cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla muzari feillərin nunlarını da düşürük. Cəmi müzəkkər qayıb siqasından nun düşdükdə yerinə bir əlif gəlir. 

لِيُوَالِ	يُوَالِي
لِيُوَالِيَا	يُوَالِيَانِ
لِيُوَالُوا	يُوَالُونَ
لِتُوَالِ	تُوَالِي
لِتُوَالِيَا	تُوَالِيَانِ
لِيُوَالِينَ	يُوَالِينَ

Əmr-i Qayıb Prosesi

Feil	يُوَالِي	يُوَالُونَ
Əmr lamı əlavə olundu	لِيُوَالِي	لِيُوَالُونَ
sonu səkinləndi / nun düşdü əlif gəldi	لِيُوَالِ	لِيُوَالُوا
Son halı	لِيُوَالِ	لِيُوَالُوا

İsm-i Fail

Mufaələ babından gələn Ləfif-i Məfruq bir feil üçün ism-i fail siqası مُفَاعٍ vəznindədir. Məlum muzari feilin əvvəlinə dammalı bir mim əlavə etməklə də əldə etmək olar.

İsm-i Fail	Məlum Muzari
مُفَاعِلٌ	يُوَالِي
مُوَالٍ	مُوَالٍ

Mufaələ babından gələn Ləfif-i Məfruq bir feil üçün ism-i fail siqasında bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. Mufaələ babının ism-i fail siqası مُفَاعِلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i fail مُوَالٍ sözünün əsli, tıpkı مُقَاتِلٌ sözü kimi مُفَاعِلٌ vəznindən مُوَالِيٌ şəklində gəlir. مُوَالِيٌ sözündə isə; lam ul-fiil vav və ya ya hərfi dammalı və əvvəlindəki hərf də kəsrəli olarsa, o halda o vav və ya ya hərfi səkin edilir qaydasına görə مُوَالِيٌ sözümüz مُوَالِينْ olur. مُوَالِينْ sözündə, lam ul-fiil səkin ya ilə tənvin üçün olan səkin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki səkinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir kəlmədə yan-yana duran iki səkinin tələffüzü caiz olmadığından مُوَالِينْ sözündən səkin ya hərfi hazf edilir və kəlməmiz مُوَالِنْ olur. Bundan sonra مُوَالِنْ sözündəki səkin nun ma qabldəki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُوَالٍ olur.

İsm-i Fail Siqası	مُفَاعِلٌ
Kəlməmiz	مُوَالٍ
Əsli	مُوَالِيٌ
ya səkin edildi	مُوَالِينْ
ya hazf edildi	مُوَالِنْ
tənvin ma qablinə tabe oldu	مُوَالٍ

İsm-i Məf'ul

Mufaələ babından gələn Ləfif-i Məfruq bir feil üçün ism-i məf'ul siqası مُفَاعُى şəklindədir. Məchul muzari feilin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirərək əldə edə bilərik və ya ism-i failin ayn ul-fiilini fətxələyə bilərik.

İsm-i Fail	Məchul Muzari
مُوَالٍ	يُوَالَى
مُوَالًى	مُوَالًى

Mufaələ babından gələn Ləfif-i Məfruq bir feil üçün ism-i məf'ul siqasında bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. Mufaələ babının ism-i məf'ul siqası مُفَاعَلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i məf'ul مُوَالًى sözünün əsli, tıpkı مُقَاتَلٌ sözü kimi مُفَاعَلٌ vəznindən مُوَالَيٌ şəklində gəlir. مُوَالَيٌ sözündə isə; lam ul-fiil vav və ya ya hərfi dammalı və əvvəlindəki hərf də fətxəli olarsa, o halda o vav və ya ya hərfi əlif hərfinə çevrilir qaydasına görə مُوَالَيٌ sözümüz مُوَالَانْ olur. مُوَالَانْ sözündə, lam ul-fiil ya hərfindən çevrilmiş səkin əlif ilə tənvin üçün olan səkin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki səkinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir kəlmədə yan-yana duran iki səkinin tələffüzü caiz olmadığından مُوَالَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş səkin əlif hazf edilir və kəlməmiz مُوَالَنْ olur. Bundan sonra مُوَالَنْ sözündəki səkin nun ma qabldəki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُوَالًى olur.

İsm-i Məf'ul Siqası	مُفَاعَلٌ
Kəlməmiz	مُوَالًى
Əsli	مُوَالَيٌ
ya əlif oldu	مُوَالَانْ
əlif hazf edildi	مُوَالَنْ
tənvin ma qablinə tabe oldu	مُوَالًى

Məzdar-ı Qeyri Mimî

Məzdar-ı Qeyri Mimî olan مُوَالاَةٌ sözünün əsli مُقَاتَلَةٌ kimi مُفَاعَلَةٌ vəznindən مُوَالَيَةٌ şəklində gəlir. Bundan sonra مُوَالَيَةٌ sözümüzdə; vav və ya ya hərfi hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf də fətxəli olarsa və o vav və ya hərfin əlifə çevrilməsinə maneə yoxdursa, o halda o vav və ya hərfi əlifə çevrilir və مُوَالَيَةٌ sözündəki lam ya hərfi əlifə dönür və məzdarımız مُوَالاَةٌ olur.

Vəzn	مُفَاعَلَةٌ
Məzdarın Əsli	مُوَالَيَةٌ
Ya əlif oldu	مُوَالَاةٌ

Emsile-i Muttaridə

وَالَوْا	وَالَيَا	وَالَى
وَالَيْنَ	وَالَتَا	وَالَتْ
وَالَيْتُمْ	وَالَيْتُمَا	وَالَيْتَ
وَالَيْتُنَّ	وَالَيْتُمَا	وَالَيْتِ
وَالَيْنَا وَالَيْتُ

يُوَالُونَ	يُوَالِيَانِ	يُوَالِي
يُوَالِينَ	تُوَالِيَانِ	تُوَالِي
تُوَالُونَ	تُوَالِيَانِ	تُوَالِي
تُوَالِينَ	تُوَالِيَانِ	تُوَالِينَ
نُوَالِي أُوَالِي

Bu feilə aid bütün çəkimlər təsrifat hissəsində veriləcəkdir.