6-cı babdan gələn Lefif-i Mefruk fellərinin müxtəlif nümunələri
| Lefif-i Mefruk 6.Bab | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vezin | فَعِلَ | يَفْعِلُ | فَعَالَةً |
| Mövzun | وَلِيَ | يَلِي | وَلاَيَةً |
| Əsli | وَلِيَ | يَوْلِيُ |
وَلِيَ "idarə etdi, tənzimlədi, işlətmə verdi" feilinə Lefif-i Mefruk deyilir və bu feil sülasi mücərrədlərin 6-cı babından gələn mazi bir feildir. Mazi feildə i'lal prosesi yoxdur.
يَقِي Feilinin İ'lalı
| Vezin | يَفْعِلُ |
| Əsli | يَوْلِيُ |
| vav hazf olundu | يَلِيُ |
| ya sakin edildi | يَلِي |
Muzari feil olan يَلِي feilinin əsli, 6-cı babdan gələn və səhih bir feil olan حَسِبَ feili kimi يَفْعِلُ vəznində يَوْلِيُ şəklində olur. Fa ul-feil olan vav hərfi muzaraət hərfi ilə məksur bir hərf arasında qaldıqda hazf edilir və يَوْلِيُ olan feilimiz يَلِيُ olur. Bundan sonra qaydaya əsasən vav və ya hərfləri damməli və ya kəsrəli olub, əvvəlki hərf də kəsrəli və ya damməli olarsa, həmin vav və ya hərfi yüngüllük üçün sakin edirlər. Bu qaydaya görə يَلِيُ olan sözümüz يَلِي olur.
Emsile-i Muxtəlifə
| وَالٍ |
| مَوْلِيٌّ |
| لَمْ يَلِ |
| لَمَّا يَلِ |
| مَا يَلِي |
| لاَ يَلِي |
| لَنْ يَلِيَ |
| لِيَلِ |
| لاَ يَلِ |
| لِ |
| لاَ تَلِ |
| مَوْلًى |
| مِيلًى |
| وَلْيَةً |
| وِلْيَةً |
| وُلَيَّةٌ |
| وَلاَوِيٌّ |
| وَلاَّءٌ |
| أَوْلَى |
| مَا أَوْلاَهُ |
| أَوْلِ بِهِ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Lefif-i Mefruk olub sülasi mücərrədlərin 6-cı babından gələn məlum bir muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfini dammə, ayn ul-feili isə fəthəli etmək kifayətdir. Muzaraət hərfi dammələndikdə daha əvvəl hazf olunan fa ul-feil vav hərfi geri qayıdır.
| Məchul | Məlum |
| يُولَى | يَلِي |
| لَمْ يُولَ | لَمْ يَلِ |
| لَمَّا يُولَ | لَمَّا يَلِ |
| مَا يُولَى | مَا يَلِي |
| لاَ يُولَى | لاَ يَلِي |
| لَنْ يُولَى | لَنْ يَلِيَ |
| لِيُولَ | لِيَلِ |
| لاَ يُولَ | لاَ يَلِ |
| لِتُولَ | لِ |
| لاَ تُولَ | لاَ تَلِ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Lefif-i Mefruk olub sülasi mücərrədlərin 6-cı babından gələn bir feil üçün emr-i hazır siqası عِ şəklindədir.
| لِ | تَلِي |
| لِيَا | تَلِيَانِ |
| لُوا | تَلُونَ |
| لِي | تَلِينَ |
| لِيَا | تَلِيَانِ |
| لِينَ | تَلِينَ |
Emr-i Hazır Prosesi
| Müfrəd müzəkkər müxatəb feilimiz | تَلِي |
| Muzaraət hərfi hazf olundu | لِي |
| Sonu cəzm edildi | لِ |
| Vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur | لِ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i Qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı "lam ul-emir" olan əmr lamı əlavə olunur və sonu hərəkətli olan muzari feil cəzm edilir, illətli hərf hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla, digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzəkkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir.
| لِيَلِ | يَلِي |
| لِيَلِيَا | يَلِيَانِ |
| لِيَلُوا | يَلُونَ |
| لِتَلِ | تَلِي |
| لِتَلِيَا | تَلِيَانِ |
| لِيَلِينَ | يَلِينَ |
Emr-i Qayıb Prosesi
| Feil | يَلِي | تَلِي |
| Əmr lamı əlavə olundu | لِيَلِي | لِتَلِي |
| sonu cəzm edildi | لِيَلِ | لِتَلِ |
| Son halı | لِيَلِ | لِتَلِ |
İsm-i Fail
Lefif-i Mefruk olub sülasi mücərrədlərin 6-cı babından gələn bir feil üçün ism-i fail siqası فَاعٍ vəznindədir. Sülasi mücərrəd feillərin 6-cı babında وَالٍ kimi gələn lefif-i Mefruk feilinin ism-i fail siqasında bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. 6-cı babdan gələn lefif-i makrun feilinin ism-i fail siqası, 6-cı babdan gələn səhih feil olan حَسِبَ feilinin ism-i fail siqası olan فَاعِلٌ vəznində حَاسِبٌ kimi وَالِيٌ şəklində olur. Bundan sonra qaydaya əsasən lam ul-feil vav və ya hərfi damməli və ya kəsrəli olub, əvvəlki hərf də damməli və ya kəsrəli olarsa, həmin vav və ya hərfi yüngüllük üçün sakin edirlər və وَالِيٌ olan sözümüz وَالِينْ olur. Beləliklə, sakin ya və tenvin üçün olan sakin nun bir yerdə içtima-i sakineyn yaradır. Bir sözdə yan-yana iki sakin hərfin tələffüzü caiz olmadığından, sakin ya hazf edilir və sözümüz وَالِنْ olur. Bundan sonra وَالِنْ sözündə tenvin üçün olan sakin nun hərfi əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və bütün bu proseslərdən sonra sözümüz وَالٍ şəklini alır.
| İsm-i Fail Siqası | فَاعِلٌ |
| Sözümüz | وَالٍ |
| Əsli | وَالِيٌ |
| ya sakin edildi | وَالِينْ |
| ya hazf edildi | وَالِنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | وَالٍ |
İsm-i Meful
Sülasi mücərrəd feillərin 6-cı babında مَوْلِيٌّ kimi gələn lefif-i Mefruk feilinin ism-i meful siqasında bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. 6-cı babdan gələn lefif-i Mefruk feilinin ism-i meful siqası, 6-cı babdan gələn səhih feil olan حَسِبَ feilinin ism-i meful siqası olan مَفْعُولٌ vəznində مَحْسُوبٌ kimi مَوْلُويٌ şəklində olur. Bundan sonra مَوْلُويٌ sözündə birincisi sakin olan vav və ya hərflərindən vav hərfi yüngüllük üçün ya hərfinə çevrilir və sözümüz مَوْلُييٌ olur. Vav hərfindən çevrilmiş sakin ya hərfinin binasını qorumaq üçün əvvəlki damməli vav hərfinin hərəkəsi kəsrələnir. Əgər bu edilməsəydi, “ya sakin olub əvvəlki hərf damməli olduqda o ya hərfi vav hərfinə çevrilir” qaydasına əsasən, vavdan çevrilmiş ya hərfi yenidən vav hərfinə dönəcəkdi, amma bu qarşısı alındı. Vav hərfinin kəsrələnməsindən sonra sözümüz مَوْلِييٌ oldu. Bundan sonra مَوْلِييٌ sözündə birincisi sakin, ikincisi hərəkətli iki ya hərfi yan-yana gəlir. Burada vacib idqam qaydasına əsasən birinci hərf ikinciyə idqam edilir və sözümüz مَوْلِيٌّ olur.
| İsm-i Meful Siqası | مَفْعُولٌ |
| Sözümüz | مَوْلِيٌّ |
| Əsli | مَوْلُويٌ |
| vav ya oldu | مَوْلُييٌ |
| ayn ul-feil kəsrələndi | مَوْلِييٌ |
| iki ya idqam oldu | مَوْلِيٌّ |
Masdar-ı Mimi, İsm-i Zaman və İsm-i Məkan
Masdar-ı Mimi, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَوْلًى sözünün əsli مَحْسَبٌ kimi مَفْعَلٌ vəznində مَوْلَيٌ şəklində olur. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkətli olub, əvvəlki hərf də fəthəli olarsa, həmin vav və ya hərfi elif hərfinə çevirirlər və مَوْلَيٌ olan sözümüz مَوْلَانْ olur. مَوْلَانْ sözündə lam ul-feil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə tenvin üçün olan sakin nun bir yerdə olur və içtima-i sakineyn, yəni "iki sakinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir sözdə yan-yana iki sakin hərfin tələffüzü caiz olmadığından, مَوْلَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin elif hazf edilir və sözümüz مَوْلَنْ olur. Bundan sonra مَوْلَنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مَوْلًى olur.
| Vezin | مَفْعَلٌ |
| Əsli | مَوْلًيٌ |
| ya elif oldu | مَوْلاَنْ |
| elif hazf edildi | مَوْلَنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مَوْلًى |
İsm-i Alət
İsm-i alət olan مِيلًى sözünün əsli مِحْسَبٌ kimi مِفْعَلٌ vəznində مِوْلَيٌ şəklində olur. Bundan sonra sakin vavdan əvvəl kəsrəli bir hərf gələrsə, o vav hərfi ya hərfinə çevrilir və nəticədə مِوْلَيٌ olan sözümüz مِيلَيٌ olur. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkətli olub, əvvəlki hərf də fəthəli olarsa, həmin vav və ya hərfi elif hərfinə çevirirlər və مِيلَيٌ olan sözümüz مِيلَانْ olur. مِيلَانْ sözündə lam ul-feil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə tenvin üçün olan sakin nun bir yerdə olur və içtima-i sakineyn, yəni "iki sakinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir sözdə yan-yana iki sakin hərfin tələffüzü caiz olmadığından, مِيلَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin elif hazf edilir və sözümüz مِيلَنْ olur. Bundan sonra مِيلَنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مِيلًى olur.
| Vezin | مِفْعَلٌ |
| Əsli | مِوْلَيٌ |
| vav ya oldu | مِيلَيٌ |
| ya elif oldu | مِيلَانْ |
| elif hazf edildi | مِيلَنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مِيلًى |
Mübalığalı ism-i fail olan وَلاَّءٌ sözünün əsli حَسَّابٌ kimi فَعَّالٌ vəznində وَلاَّيٌ şəklindədir. Qaydaya görə lam ul-feil vav və ya hərflərindən əvvəl bir artıq elif varsa, həmin vav və ya hərf həmzəyə çevrilir, bu halda وَلاَّيٌ sözü وَلاَّءٌ olur.
İsm-i təfdil olan أَوْلَى sözünün əsli أَحْسَبُ kimi أَفْعَلُ vəznində أَوْلَيُ şəklindədir. Qaydaya görə lam ul-feil vav və ya hərfləri hərəkətli olub, əvvəlki hərf də fəthəli olarsa, həmin vav və ya hərfi elif hərfinə çevirirlər və أَوْلَيُ olan söz أَوْلَى olur.
Fiil-i təəccübü-l-əvvəl olan مَا أَوْلاَهُ sözünün əsli مَا أَحْسَبَهُ kimi مَا أَفْعَلَهُ vəznində مَا أَوْلَيَهُ şəklindədir. Lam ul-feil vav və ya hərfləri hərəkətli olub, əvvəlki hərf də fəthəli olarsa, həmin vav və ya hərfi elif hərfinə çevirirlər və مَا أَوْلَيَهُ olan söz مَا أَوْلاَهُ olur.
Emsile-i Muttaride
| وَلُوا | وَلِيَا | وَلِيَ | ||
| وَلِينَ | وَلِيَتَا | وَلِيَتْ | ||
| وَلِيتُمْ | وَلِيتُمَا | وَلِيتَ | ||
| وَلِيتُنَّ | وَلِيتُمَا | وَلِيتِ | ||
|
||||
| يَلُونَ | يَلِيَانِ | يَلِي | ||
| يَلِينَ | تَلِيَانِ | تَلِي | ||
| تَلُونَ | تَلِيَانِ | تَلِي | ||
| تَلِينَ | تَلِيَانِ | تَلِينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün şəkilləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.