Tefâ'ûl babından Lefif-i Makrun fellərinin müxtəlif nümunələri
| Təfâ'ul Ləfif-i Məqrûn | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzn | تَفَاعَلَ | يَتَفَاعَلُ | تَفَاعُلاً |
| Mövzun | تَقَاوَى | يَتَقَاوَى | تَقَاوِيًا |
| Əsli | تَقَاوَيَ | يَتَقَاوَيُ | تَقَاوُيًا |
تَقَاوَى "ac olaraq yatdı, gecələdi" feilinin ləfif-i məqrûn olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli تَقَاوَيَ şəklindədir və lâm ul-fiil vav hərfi i'lâl qaydalarından sonra تَقَاوَى olur. Bu babdan gələn mövzunun kök hərfləri ardıcıllıqla kaf, vav və ya hərfləridir, yəni قوي şəklindədir. Qətiyyən "güclü, qüvvətli oldu" mənasını ifadə edən və əsli قَوِوَ "kaf, vav, vav" olub i'lâlli halı قَوِيَ "qəviye" olan feil ilə qarışdırılmamalıdır.
تَقَاوَى Feilinin İ'lâli
| Vəzn | تَفَاعَلَ |
| Əsli | تَقَاوَيَ |
| ya əlif oldu | تَقَاوَى |
يَتَقَاوَى Feilinin İ'lâli
| Vəzn | يَتَفَاعَلُ |
| Əsli | يَتَقَاوَيُ |
| ya əlif oldu | يَتَقَاوَى |
Əmsilə-i Muxtəlifə
| مُتَقَاوٍ |
| مُتَقَاوًى |
| لَمْ يَتَقَاوَ |
| لَمَّا يَتَقَاوَ |
| مَا يَتَقَاوَى |
| لاَ يَتَقَاوَى |
| لَنْ يَتَقَاوَى |
| لِيَتَقَاوَ |
| لاَ يَتَقَاوَ |
| تَقَاوَ |
| لاَ تَتَقَاوَ |
| مُتَقَاوًى |
| تَقَاوِيَةً |
| تَقَاوِيَةً حَسَنَةً |
| تُقَيٌّ |
| تَقَاوِيٌّ |
| أَحْسَنُ تَقَاوِيًا |
| مَا أَحْسَنَ تَقَاوِيَهُ |
| أَحْسِنْ بِتَقَاوِيهِ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Təfâ'ul babından gələn ləfif-i məqrûn olan bir məlum muzari feil məchul edilmək istənildikdə, muzaraət hərfini damməli etmək kifayətdir. Feilimiz lazım olduğu üçün məchul halında hərf-i cərr istifadə olunur.
| Məchul | Məlum |
| يُتَقَاوَى لَهُ | يَتَقَاوَى |
| لَمْ يُتَقَاوَ لَهُ | لَمْ يَتَقَاوَ |
| لَمَّا يُتَقَاوَ لَهُ | لَمَّا يَتَقَاوَ |
| مَا يُتَقَاوَى لَهُ | مَا يَتَقَاوَى |
| لاَ يُتَقَاوَى لَهُ | لاَ يَتَقَاوَى |
| لَنْ يُتَقَاوَى لَهُ | لَنْ يَتَقَاوَى |
| لِيُتَقَاوَ لَهُ | لِيَتَقَاوَ |
| لاَ يُتَقَاوَ لَهُ | لاَ يَتَقَاوَ |
| لِيُتَقَاوَ لَكَ | تَقَاوَ |
| لاَ يُتَقَاوَ لَكَ | لاَ تَتَقَاوَ |
Əmr-i Hazır Çəkimləri
Əmr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Amma praktik olaraq Təfâ'ul babının əmr siqasının تَفَاعَلْ olduğunu bilək. Bu babdan gələn ləfif-i məqrûn feilinin əmr-i hazır siqası تَفَاعَ şəklindədir.
| تَقَاوَ | تَتَقَاوَى |
| تَقَاوَيَا | تَتَقَاوَيَانِ |
| تَقَاوَوْا | تَتَقَاوَوْنَ |
| تَقَاوَيْ | تَتَقَاوَيْنَ |
| تَقَاوَيَا | تَتَقَاوَيَانِ |
| تَقَاوَيْنَ | تَتَقَاوَيَنْ |
Əmr-i Hazır Prosesi
| Müfrəd müzəkkər müxatəb feilimiz | تَتَقَاوَى |
| Muzaraət hərfi hazf edildi | تَقَاوَى |
| Sonu cəzm olundu | تَقَاوَ |
| Əvvəldə hərəkəli hərf olduğundan vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur | تَقَاوَ |
Əmr-i Qayıb Çəkimləri
Əmr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lâm" ədatı (lam ul-əmir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feil cəzm edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzəkkər qayıb siqasından nun düşdükdə yerinə bir əlif gəlir.
| لِيَتَقَاوَ | يَتَقَاوَى |
| لِيَتَقَاوَيَا | يَتَقَاوَيَانِ |
| لِيَتَقَاوَوْا | يَتَقَاوَوْنَ |
| لِتَتَقَاوَ | تَتَقَاوَى |
| لِتَتَقَاوَيَا | تَتَقَاوَيَانِ |
| لِيَتَقَاوَيْنَ | يَتَقَاوَيْنَ |
Əmr-i Qayıb Prosesi
| Feil | يَتَقَاوَى | تَتَقَاوَى |
| Əmir lamı daxil oldu | لِيَتَقَاوَى | لِتَتَقَاوَى |
| sonu cəzm olundu | لِيَتَقَاوَ | لِتَتَقَاوَ |
| Son halı | لِيَتَقَاوَ | لِتَتَقَاوَ |
İsm-i Fail
Təfâ'ul babından gələn ləfif-i məqrûn bir feil üçün ism-i fail siqası مُتَفَاعِلٌ vəznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli bir mim əlavə edib və ayn ul-fiilini fəthələyərək əldə edə bilərik.
| İsm-i Fail | Məlum Muzari |
| مُتَفَاعِلٌ | يَتَقَاوَى |
| مُتَقَاوٍ | مُتَقَاوٍ |
Təfâ'ul babından gələn ləfif-i məqrûn bir feil üçün ism-i fail siqasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. Təfâ'ul babının ism-i fail siqası مُتَفَاعِلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid ism-i fail مُتَقَاوٍ sözünün əsli, مُتَبَاعِدٌ feilində olduğu kimi, مُتَفَاعِلٌ vəznindən مُتَقَاوِيٌ şəklində gəlir. مُتَقَاوِيٌ sözündə isə; lâm ul-fiil vav və ya hərfi damməli və əvvəlindəki hərf də kəsrəli olarsa, bu halda o vav və ya hərfi sakin edilir qaydasına əsasən مُتَقَاوِيٌ sözümüz مُتَقَاوِينْ olur. مُتَقَاوِينْ sözündə, sakin ya ilə tənvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və içtima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir sözdə yan-yana duran iki sakin tələffüz oluna bilmədiyindən مُتَقَاوِينْ sözündən ya hərfi hazf edilir və sözümüz مُتَقَاوِنْ olur. Bundan sonra مُتَقَاوِنْ sözündəki sakin nun, əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَقَاوٍ olur.
| İsm-i Fail Siqası | مُتَفَاعِلٌ |
| Sözümüz | مُتَقَاوٍ |
| Əsli | مُتَقَاوِيٌ |
| ya sakin edildi | مُتَقَاوِينْ |
| ya hazf edildi | مُتَقَاوِنْ |
| tənvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُتَقَاوٍ |
İsm-i Meful
Təfâ'ul babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siqası مُتَفَاعَلٌ şəklindədir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirərək əldə edə bilərik və ya ism-i failin ayn ul-fiilini fəthələyə bilərik.
| İsm-i Fail | Məchul Muzari |
| مُتَقَاوٍ | يُتَقَاوَى |
| مُتَقَاوًى | مُتَقَاوًى |
Təfâ'ul babından gələn ləfif-i məqrûn bir feil üçün ism-i məf'ul siqasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. Təfâ'ul babının ism-i məf'ul siqası مُتَفَاعَلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid ism-i məf'ul مُتَقَاوًى sözünün əsli, مُتَبَاعَدٌ feilində olduğu kimi, مُتَفَاعَلٌ vəznindən مُتَقَاوَيٌ şəklində gəlir. مُتَقَاوَيٌ sözündə isə; vav və ya hərfləri hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf də fəthəli olarsa, bu halda o vav və ya hərfi əlif hərfinə çevrilir qaydasına əsasən مُتَقَاوَيٌ sözümüz مُتَقَاوَانْ olur. مُتَقَاوَانْ sözündə, lâm ul-fiil ya hərfindən çevrilmiş sakin əlif ilə tənvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və içtima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir sözdə yan-yana duran iki sakin tələffüz oluna bilmədiyindən مُتَقَاوَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin əlif hazf edilir və sözümüz مُتَقَاوَنْ olur. Bundan sonra مُتَقَاوَنْ sözündəki sakin nun, əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَقَاوًى olur.
| İsm-i Meful Siqası | مُتَفَاعَلٌ |
| Sözümüz | مُتَقَاوًى |
| Əsli | مُتَقَاوَيٌ |
| ya əlif oldu | مُتَقَاوَانْ |
| əlif hazf edildi | مُتَقَاوَنْ |
| tənvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُتَقَاوًى |
Məzdar-ı Qeyri Mimî
Məzdar-ı qeyri mimî olan تَقَاوِيٌ sözünün əsli تَبَاعُدٌ kimi تَفَاعُلٌ vəznindən تَقَاوُيٌ şəklində gəlir. Bundan sonra تَقَاوُيٌ lâm ul-fiil vav və ya hərflərinin əvvəlində damməli bir hərf varsa, o hərfin dammə hərəkəsi yüngüllük üçün kəsrəyə çevrilir və تَقَاوُيٌ sözümüz تَقَاوِيٌ olur. Bundan sonra lâm ul-fiil vav və ya hərfləri damməli və ya kəsrəli olarsa və onlardan əvvəlki hərf də damməli və ya kəsrəli olarsa, o vav və ya hərfi yüngüllük üçün sakin edilir və تَقَاوِيٌ sözümüzdəki ya hərfi sakin edilir və sözümüz تَقَاوِينْ olur. Bundan sonra sakin ya ilə tənvin üçün olan sakin nun bir arada iki sakin olaraq qalır, lakin sarf elminə görə belə iki sakin hərfin olduğu bir söz tələffüz oluna bilməz, buna görə də ya hərfi hazf edilir və sözümüz تَقَاوِنْ olur. Bundan sonra da tənvin üçün olan sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz bütün i'lâl əməliyyatlarından sonra تَقَاوٍ olur.
| Məzdar-ı Qeyri Mimî | تَقَاوٍ |
| Əsli | تَقَاوُيٌ |
| Ayn ul-fiil kəsrələndi | تَقَاوِيٌ |
| Ya sakin oldu | تَقَاوِينْ |
| Ya hazf edildi | تَقَاوِنْ |
| tənvin əvvəlki hərfə tabe oldu | تَقَاوٍ |
Əmsilə-i Muttaridə
| تَقَاوَوْا | تَقَاوَيَا | تَقَاوَى | ||
| تَقَاوَيْنَ | تَقَاوَتَا | تَقَاوَتْ | ||
| تَقَاوَيْتُمْ | تَقَاوَيْتُمَا | تَقَاوَيْتَ | ||
| تَقَاوَيْتُنَّ | تَقَاوَيْتُمَا | تَقَاوَيْتِ | ||
|
||||
| يَتَقَاوَوْنَ | يَتَقَاوَيَانِ | يَتَقَاوَى | ||
| يَتَقَاوَيْنَ | تَتَقَاوَيَانِ | تَتَقَاوَى | ||
| تَتَقَاوَوْنَ | تَتَقَاوَيَانِ | تَتَقَاوَى | ||
| تَتَقَاوَيْنَ | تَتَقَاوَيَانِ | تَتَقَاوَيْنَ | ||
|
||||
Bu feilə aid bütün çəkimlər təsrifat hissəsində veriləcəkdir.