İstif'âl fəsilindən nəqis ya binasının müxtəlif nümunələri
| İstif'âl Nakıs Bina-i Yai | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vezin | إِسْتَفْعَلَ | يَسْتَفْعِلُ | إِسْتِفْعَالاً |
| Mövzun | إِسْتَقْضَى | يَسْتَقْضِي | إِسْتِقْضَاءً |
| Əsli | إِسْتَقْضَيَ | يَسْتَقْضِيُ | إِسْتِقْضَايًا |
إِسْتَقْضَى "hökm istədi" feilinin nakıs bina-i yai olan keçmiş zaman formasıdır. Əsli إِسْتَقْضَيَ şəklindədir və lâm ul-fiil ya hərfi i'lâl qaydalarından sonra إِسْتَقْضَى olur.
إِسْتَقْضَى Feilinin İ'lâli
| Vezin | إِسْتَفْعَلَ |
| Əsli | إِسْتَقْضَيَ |
| ya elif oldu | إِسْتَقْضَى |
يَسْتَقْضِيُ Feilinin İ'lâli
| Vezin | يَسْتَفْعِلُ |
| Əsli | يَسْتَقْضِيُ |
| ya sakin oldu | يَسْتَقْضِي |
Emsile-i Muxtəlifə
| مُسْتَقْضٍ |
| مُسْتَقْضًى |
| لَمْ يَسْتَقْضِ |
| لَمَّا يَسْتَقْضِ |
| مَا يَسْتَقْضِي |
| لاَ يَسْتَقْضِي |
| لَنْ يَسْتَقْضِيَ |
| لِيَسْتَقْضِ |
| لاَ يَسْتَقْضِ |
| إِسْتَقْضِ |
| لاَ تَسْتَقْضِ |
| مُسْتَقْضًى |
| إِسْتِقْضَاءَةً |
| إِسْتِقْضَاءَةً حَسَنَةً |
| تُقَيْضِيٌّ |
| إِسْتِقْضَائِيٌّ |
| أَحْسَنُ إِسْتِقْضَاءً |
| مَا أَحْسَنَ إِسْتِقْضَائَهُ |
| أَحْسِنْ بِإِسْتِقْضَائِهِ |
Muzari Feillərin Məchulləri
İstif'âl babından gələn nakıs bina-i yai olan bir məlum muzari feil məchul ediləndə, muzaraət hərfini damməli və ayn ul-fiili də fətəli etmək kifayətdir.
| Məchul | Məlum |
| يُسْتَقْضَى | يَسْتَقْضِي |
| لَمْ يُسْتَقْضَ | لَمْ يَسْتَقْضِ |
| لَمَّا يُسْتَقْضَ | لَمَّا يَسْتَقْضِ |
| مَا يُسْتَقْضَى | مَا يَسْتَقْضِي |
| لاَ يُسْتَقْضَى | لاَ يَسْتَقْضِي |
| لَنْ يُسْتَقْضَى | لَنْ يَسْتَقْضِيَ |
| لِيُسْتَقْضَ | لِيَسْتَقْضِ |
| لاَ يُسْتَقْضَ | لاَ يَسْتَقْضِ |
| لِتُسْتَقْضَ | إِسْتَقْضِ |
| لاَ تُسْتَقْضَ | لاَ تَسْتَقْضِ |
Hazır Əmr Çəkimləri
Hazır əmr şəkillərini müxatəb və müxatəbə şəkillərindən əldə edirik. Amma praktik olaraq İstif'âl babının əmr şəkli إِسْتَفْعِلْ olduğunu bilək. Bu babdan gələn nakıs feil üçün hazır əmr şəkli إِسْتَفْعِ şəklindədir.
| إِسْتَقْضِ | تَسْتَقْضِي |
| إِسْتَقْضِيَا | تَسْتَقْضِيَانِ |
| إِسْتَقْضُوا | تَسْتَقْضُونَ |
| إِسْتَقْضِي | تَسْتَقْضِينَ |
| إِسْتَقْضِيَا | تَسْتَقْضِيَانِ |
| إِسْتَقْضِينَ | تَسْتَقْضِينَ |
Hazır Əmr Prosesi
| Müfrəd müzəkkər müxatəb feilimiz | تَسْتَقْضِي |
| Muzaraət hərfi hazf edildi | سْتَقْضِي |
| Sonu cəzm olundu | سْتَقْضِ |
| Baba aid vasıl həmzəsi gəlir | إِسْتَقْضِ |
Qayıb Əmr Çəkimləri
Qayıb əmr şəkillərində qayıb və qayıbə olan muzari feil formasının əvvəlinə kəsrəli "lam" edatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feil cəzm edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feil şəkillərindəki nunlar da hazf edilir. Cəmi müzəkkər qayıb formasında nun hazf olunduqda yerinə bir elif gəlir.
| لِيَسْتَقْضِ | يَسْتَقْضِي |
| لِيَسْتَقْضِيَا | يَسْتَقْضِيَانِ |
| لِيَسْتَقْضُوا | يَسْتَقْضُونَ |
| لِتَسْتَقْضِ | تَسْتَقْضِي |
| لِتَسْتَقْضِيَا | تَسْتَقْضِيَانِ |
| لِيَسْتَقْضِينَ | يَسْتَقْضِينَ |
Qayıb Əmr Prosesi
| Feil | يَسْتَقْضِي | تَسْتَقْضِي |
| Əmr lamı əlavə olundu | لِيَسْتَقْضِي | لِتَسْتَقْضِي |
| sonu cəzm olundu | لِيَسْتَقْضِ | لِتَسْتَقْضِ |
| Son halı | لِيَسْتَقْضِ | لِتَسْتَقْضِ |
İsm-i Fail
İstif'âl babından gələn nakıs bina-i yai feilinin ism-i fail şəkli مُسْتَفْعِلٌ veznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli mim əlavə etməklə əldə edilir.
| İsm-i Fail | Məlum Muzari |
| مُسْتَفْعِلٌ | يَسْتَقْضِي |
| مُسْتَقْضٍ | مُسْتَقْضٍ |
İstif'âl babından gələn nakıs bina-i yai feilinin ism-i fail formasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. İstif'âl babının ism-i fail şəkli مُسْتَفْعِلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid ism-i fail مُسْتَقْضٍ sözünün əsli, مُسْتَغْفِرٌ feilində olduğu kimi, مُسْتَفْعِلٌ veznindən مُسْتَقْضِيٌ şəklində gəlir. مُسْتَقْضِيٌ sözündə isə; lâm ul-fiil vav və ya ya hərfi damməli, əvvəlindəki hərf isə kəsrəli olarsa, bu halda həmin vav və ya ya hərfi sakin edilir qaydasına görə مُسْتَقْضِيٌ sözümüz مُسْتَقْضِينْ olur. مُسْتَقْضِينْ sözündə, sakin ya ilə tənvin üçün olan sakin nun yanaşı gəlir və içtima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" yaranır. Bir kəlimədə yan-yana iki sakin tələffüz oluna bilmədiyindən, مُسْتَقْضِينْ sözündən ya hərfi hazf edilir və sözümüz مُسْتَقْضِنْ olur. Bundan sonra مُسْتَقْضِنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُسْتَقْضٍ olur.
| İsm-i Fail Şəkli | مُسْتَفْعِلٌ |
| Sözümüz | مُسْتَقْضٍ |
| Əsli | مُسْتَقْضِيٌ |
| ya sakin edildi | مُسْتَقْضِينْ |
| ya hazf edildi | مُسْتَقْضِنْ |
| tənvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُسْتَقْضٍ |
İsm-i Meful
İstif'âl babından gələn bütün feillərdə ism-i meful şəkli مُسْتَفْعَلٌ şəklindədir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirməklə əldə edilir və ya ism-i failin ayn ul-fiilini fətəli edə bilərik.
| İsm-i Fail | Məchul Muzari |
| مُسْتَقْضٍ | يُسْتَقْضَى |
| مُسْتَقْضًى | مُسْتَقْضًى |
İstif'âl babından gələn nakıs bina-i yai feilinin ism-i meful formasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. İstif'âl babının ism-i meful şəkli مُسْتَفْعَلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid ism-i meful مُسْتَقْضًى sözünün əsli, مُسْتَكْبَرٌ feilində olduğu kimi, مُسْتَفْعَلٌ veznindən مُسْتَقْضَيٌ şəklində gəlir. مُسْتَقْضَيٌ sözündə isə; vav və ya hərfləri hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf də fətəli olarsa, həmin vav və ya hərfi elif hərfinə çevirmək qaydasına görə مُسْتَقْضَيٌ sözümüz مُسْتَقْضَانْ olur. مُسْتَقْضَانْ sözündə, lâm ul-fiil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə tənvin üçün olan sakin nun yanaşı gəlir və içtima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" yaranır. Bir kəlimədə yan-yana iki sakin tələffüz oluna bilmədiyindən, مُسْتَقْضَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin elif hazf edilir və sözümüz مُسْتَقْضَنْ olur. Bundan sonra مُسْتَقْضَنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُسْتَقْضًى olur.
| İsm-i Meful Şəkli | مُسْتَفْعَلٌ |
| Sözümüz | مُسْتَقْضًى |
| Əsli | مُسْتَقْضَيٌ |
| ya elif oldu | مُسْتَقْضَانْ |
| elif hazf edildi | مُسْتَقْضَنْ |
| tənvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُسْتَقْضًى |
Məzdar-ı Qeyri Mimî
Məzdar-ı qeyri mimî olan إِسْتِقْضَاءٌ sözünün əsli, إِسْتِخْرَاجٌ kimi, İstif'âl veznindən إِسْتِقْضَايٌ şəklində gəlir. Bundan sonra إِسْتِقْضَايٌ sözündə lâm ul-fiil vav və ya ya hərfindən əvvəl artıq bir elif varsa, həmin vav və ya ya hərfi həmzəyə çevrilir və إِسْتِقْضَايٌ sözümüz إِسْتِقْضَاءٌ olur.
Emsile-i Muttaride
| إِسْتَقْضَوْا | إِسْتَقْضَيَانِ | إِسْتَقْضَى | ||
| إِسْتَقْضَيْنَ | إِسْتَقْضَتَا | إِسْتَقْضَتْ | ||
| إِسْتَقْضَيْتُمْ | إِسْتَقْضَيْتُمَا | إِسْتَقْضَيْتَ | ||
| إِسْتَقْضَيْتُنَّ | إِسْتَقْضَيْتُمَا | إِسْتَقْضَيْتِ | ||
|
||||
| يَسْتَقْضُونَ | يَسْتَقْضِيَانِ | يَسْتَقْضِي | ||
| يَسْتَقْضِينَ |
تَسْتَقْضِيَانِ | تَسْتَقْضِي | ||
| تَسْتَقْضُونَ | تَسْتَقْضِيَانِ | تَسْتَقْضِي | ||
| تَسْتَقْضِينَ | تَسْتَقْضِيَانِ | تَسْتَقْضِينَ | ||
|
||||
Bu feilə aid bütün şəkillər təsrifat hissəsində veriləcəkdir.