İstif'âl fəsilindən nəqis vav binasının müxtəlif nümunələri
| İstif'âl Nakıs Bina-i Vavi | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzn | إِسْتَفْعَلَ | يَسْتَفْعِلُ | إِسْتِفْعَالاً |
| Mövzun | إِسْتَقْصَى | يَسْتَقْصِي | إِسْتِقْصَاءً |
| Əsli | إِسْتَقْصَوَ | يَسْتَقْصِوُ | إِسْتِقْصَاوًا |
إِسْتَقْصَى "bir mövzunu tam şəkildə araşdırmaq" feilidir və nakıs bina-i vavi olan mazi bir feil kimi çıxış edir. Əsl forması إِسْتَقْصَوَ şəklindədir və lâm ul-fiil vav hərfi i'lâl qaydalarından sonra إِسْتَقْصَى olur.
إِسْتَقْصَى Feilinin İ'lâli
| Vəzn | إِسْتَفْعَلَ |
| Əsli | إِسْتَقْصَوَ |
| vav ya oldu | إِسْتَقْصَيَ |
| ya elif oldu | إِسْتَقْصَى |
يَسْتَقْصِي Feilinin İ'lâli
| Vəzn | يَسْتَفْعِلُ |
| Əsli | يَسْتَقْصِوُ |
| vav ya oldu | يَسْتَقْصِيُ |
| ya sakin oldu | يَسْتَقْصِي |
Emsile-i Muxtəlifə
| مُسْتَقْصٍ |
| مُسْتَقْصًى |
| لَمْ يَسْتَقْصِ |
| لَمَّا يَسْتَقْصِ |
| مَا يَسْتَقْصِى |
| لاَ يَسْتَقْصِى |
| لَنْ يَسْتَقْصِيَ |
| لِيَسْتَقْصِ |
| لاَ يَسْتَقْصِ |
| إِسْتَقْصِ |
| لاَ تَصْتَقْصِ |
| مُسْتَقْصًى |
| إِسْتِقْصَاءَةً |
| إِسْتِقْصَاءَةً حَسَنَةً |
| تُقَيْصِيٌّ |
| إِسْتِقْصَائِيٌّ |
| أَحْسَنُ إِسْتِقْصَاءً |
| مَا أَحْسَنَ إِسْتِقْصَائَهُ |
| أَحْسِنْ بِإِسْتِقْصَائِهِ |
Muzari Feillərin Məchulləri
İstif'âl babından gələn nakıs bina-i vavi olan məlum bir muzari feil məchul edilmək istənildikdə, muzaraət hərfini damməli və ayn ul-fiili də fəthəli etmək kifayətdir.
| Məchul | Məlum |
| يُسْتَقْصَى | يَسْتَقْصِى |
| لَمْ يُسْتَقْصَ | لَمْ يَسْتَقْصِ |
| لَمَّا يُسْتَقْصَ | لَمَّا يَسْتَقْصِ |
| مَا يُسْتَقْصَى | مَا يَسْتَقْصِى |
| لاَ يُسْتَقْصَى | لاَ يَسْتَقْصِى |
| لَنْ يُسْتَقْصَى | لَنْ يَسْتَقْصِيَ |
| لِيُسْتَقْصَ | لِيَسْتَقْصِ |
| لاَ يُسْتَقْصَ | لاَ يَسْتَقْصِ |
| لِتُسْتَقْصَ | إِسْتَقْصِ |
| لاَ تُسْتَقْصَ | لاَ تَسْتَقْصِ |
Hazır Əmr Çəkimləri
Hazır əmr şəkillərini müxatəb və müxatəbə şəkillərindən əldə edirik. Lakin praktik olaraq İstif'âl babının əmr şəkli إِسْتَفْعِلْ olduğunu bilmək lazımdır. Bu babdan gələn nakıs feil üçün hazır əmr şəkli إِسْتَفْعِ şəklindədir.
| إِسْتَقْصِ | تَسْتَقْصِى |
| إِسْتَقْصِيَا | تَسْتَقْصِيَانِ |
| إِسْتَقْصُوا | تَسْتَقْصُونَ |
| إِسْتَقْصِي | تَسْتَقْصِينَ |
| إِسْتَقْصِيَا | تَسْتَقْصِيَانِ |
| إِسْتَقْصِينَ | تَسْتَقْصِينَ |
Hazır Əmr Prosesi
| Müfrəd müzekkər müxatəb feilimiz | تَسْتَقْصِي |
| Muzaraət hərfi hazf olundu | سْتَقْصِي |
| Sonu cəzm olundu | سْتَقْصِ |
| feilin əvvəlinə baba aid olan vasıl həmzəsi gəldi | إِسْتَقْصِ |
Qeyb Əmr Çəkimləri
Qeyb əmr şəkillərində qeyb və qeybə olan muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı, yəni "lam ul-emir" olan əmr lamı əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilin hərəkəsi cəzm edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qeyb şəklində nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir.
| لِيَسْتَقْصِ | يَسْتَقْصِي |
| لِيَسْتَقْصِيَا | يَسْتَقْصِيَانِ |
| لِيَسْتَقْصُوا | يَسْتَقْصُونَ |
| لِتَسْتَقْصِ | تَسْتَقْصِي |
| لِتَسْتَقْصِيَا | تَسْتَقْصِيَانِ |
| لِيَسْتَقْصِينَ | يَسْتَقْصِينَ |
Qeyb Əmr Prosesi
| Feil | يَسْتَقْصِي | تَسْتَقْصِي |
| Əmr lamı əlavə olundu | لِيَسْتَقْصِي | لِتَسْتَقْصِي |
| sonu cəzm olundu | لِيَسْتَقْصِ | لِتَسْتَقْصِ |
| Son halı | لِيَسْتَقْصِ | لِتَسْتَقْصِ |
İsm-i Fail
İstif'âl babından gələn nakıs bina-i vavi bir feil üçün ism-i fail şəkli مُسْتَفْعِلٌ vəznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli mim əlavə edib və ayn ul-fiilini kəsrəli etməklə əldə etmək olar.
| İsm-i Fail | Məlum Muzari |
| مُسْتَفْعِلٌ | يَسْتَقْصِي |
| مُسْتَقْصٍ | مُسْتَقْصٍ |
İstif'âl babının ism-i fail şəkli مُسْتَفْعِلٌ kimidir. Mövzumuza aid ism-i fail مُسْتَقْصٍ sözünün əsli, مُسْتَخْرِجٌ feili kimi, مُسْتَفْعِلٌ vəznindən مُسْتَقْصِوٌ şəklində gəlir. مُسْتَقْصِوٌ sözündə əvvəlki nakıs feillərdə qeyd etdiyimiz bəzi i'lâl qaydaları tətbiq olunur. Əvvəlcə مُسْتَقْصِوٌ üçün; lâm ul-fiil olan vavdan əvvəlki hərf kəsrəlidirsə, o halda vav hərfi ya hərfinə çevrilir və nəticədə مُسْتَقْصِوٌ sözü مُسْتَقْصِيٌ olur. مُسْتَقْصِيٌ sözündə isə, lâm ul-fiil vav və ya hərfi damməli və əvvəlindəki hərf də kəsrəlidirsə, o halda vav və ya hərfi sakin edilir və nəticədə مُسْتَقْصِينْ olur. مُسْتَقْصِينْ sözündə, lâm ul-fiil vavdan çevrilmiş sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir araya gəlir və içtima-i sakineyn – "iki sakinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir sözdə yan-yana iki sakin olarsa, tələffüz caiz olmadığından مُسْتَقْصِينْ sözündən vavdan çevrilmiş sakin ya hərfi hazf edilir və sözümüz مُسْتَقْصِنْ olur. Bundan sonra مُسْتَقْصِنْ sözündəki sakin nun, əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُسْتَقْصٍ olur.
| İsm-i Fail Şəkli | مُسْتَفْعِلٌ |
| Sözümüz | مُسْتَقْصٍ |
| Əsli | مُسْتَقْصِوٌ |
| vav ya oldu | مُسْتَقْصِيٌ |
| ya sakin edildi | مُسْتَقْصِينْ |
| ya hazf olundu | مُسْتَقْصِنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُسْتَقْصٍ |
İsm-i Məf'ul
İstif'âl babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul şəkli مُسْتَفْعَلٌ kimidir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirməklə və ya ism-i failin ayn ul-fiilini fəthəli etməklə əldə etmək olar.
| İsm-i Fail | Məchul Muzari |
| مُسْتَقْصٍ | يُسْتَقْصَى |
| مُسْتَقْصًى | مُسْتَقْصًى |
İstif'âl babından gələn nakıs bina-i vavi bir feil üçün ism-i məf'ul şəkilində bəzi i'lâl qaydaları mövcuddur. İstif'âl babının ism-i məf'ul şəkli مُسْتَفْعَلٌ kimidir. Mövzumuza aid ism-i məf'ul مُسْتَقْصًى sözünün əsli, مُسْتَحْزَنٌ feili kimi, مُسْتَفْعَلٌ vəznindən مُسْتَقْصَوٌ şəklində gəlir. مُسْتَقْصَوٌ sözündə əvvəlki nakıs feillərdə qeyd etdiyimiz bəzi i'lâl qaydaları tətbiq olunur. Əvvəlcə مُسْتَقْصَوٌ üçün; sözün 4 və ya daha çox mərhələsində olan vavdan əvvəl kəsrəli və ya fəthəli hərf varsa, o vav hərfi ya hərfinə çevrilir və nəticədə مُسْتَقْصَوٌ sözü مُسْتَقْصَيٌ olur. مُسْتَقْصَيٌ sözündə isə, vav və ya hərfləri hərəkəli olub əvvəlindəki hərf də fəthəli olarsa, o halda vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir və nəticədə مُسْتَقْصَيٌ sözü مُسْتَقْصَانْ olur. مُسْتَقْصَانْ sözündə, lâm ul-fiil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə tenvin üçün olan sakin nun bir araya gəlir və içtima-i sakineyn – "iki sakinin bir araya gəlməsi" baş verir. Bir sözdə yan-yana iki sakin olarsa, tələffüz caiz olmadığından مُسْتَقْصَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin elif hazf edilir və sözümüz مُسْتَقْصَنْ olur. Bundan sonra مُسْتَقْصَنْ sözündəki sakin nun, əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُسْتَقْصًى olur.
| İsm-i Məf'ul Şəkli | مُسْتَفْعَلٌ |
| Sözümüz | مُسْتَقْصًى |
| Əsli | مُسْتَقْصَوٌ |
| vav ya oldu | مُسْتَقْصَيٌ |
| ya elif oldu | مُسْتَقْصَانْ |
| elif hazf olundu | مُسْتَقْصَنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُسْتَقْصًى |
Masdar-ı Qeyri Mimî
Masdar-ı Qeyri Mimî olan إِسْتِقْصَاءٌ sözünün əsli إِسْتِقْبَالٌ kimi إِسْتِفْعَالٌ vəznindən إِسْتِقْصَاوٌ şəklində gəlir. Lâm ul-fiil vav və ya hərfləri əlavə olan elifdən sonra gəlirlərsə, o halda vav və ya hərfi həmzəyə çevrilir və nəticədə إِسْتِقْصَاوٌ sözü إِسْتِقْصَاءٌ olur.
Emsile-i Muttaridə
| إِسْتَقْصَوْا | إِسْتَقْصَيَا | إِسْتَقْصَى | ||
| إِسْتَقْصَيْنَ | إِسْتَقْصَتَا | إِسْتَقْصَتْ | ||
| إِسْتَقْصَيْتُمْ | إِسْتَقْصَيْتُمَا | إِسْتَقْصَيْتَ | ||
| إِسْتَقْصَيْتُنَّ | إِسْتَقْصَيْتُمَا | إِسْتَقْصَيْتِ | ||
|
||||
| يَسْتَقْصُونَ | يَسْتَقْصِيَانِ | يَسْتَقْصِي | ||
| يَسْتَقْصِينَ | تَسْتَقْصِيَانِ | تَسْتَقْصِي | ||
| تَسْتَقْصُونَ | تَسْتَقْصِيَانِ | تَسْتَقْصِي | ||
| تَسْتَقْصِينَ | تَسْتَقْصِيَانِ | تَسْتَقْصِينَ | ||
|
||||
Bu feilə aid bütün şəkillər təsrifat hissəsində olacaqdır.