Tefâ'ûl fəsilindən naqis yayi binasının müxtəlif nümunələri

Təfâ'ul Naqis Bina-i Yai	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	تَفَاعَلَ	يَتَفَاعَلُ	تَفَاعُلاً
Mövzun	تَرَامَى	يَتَرَامَى	تَرَامِيًا
Əsli	تَرَامَيَ	يَتَرَامَيُ	تَرَامُيًا

تَرَامَى "atışdı" feilinin naqis bina-i yai olan mazi bir feil formasıdır. Əsli تَرَامَيَ şəklindədir və lam-ul-feil ya hərfi i'lal qaydalarından sonra تَرَامَى olur. 

تَرَامَى feilinin İ'lalı

Vəzn	تَفَاعَلَ
Əsli	تَرَامَيَ
ya elif oldu	تَرَامَى

يَتَرَامَى feilinin İ'lalı

Vəzn	يَتَفَاعَلُ
Əsli	يَتَرَامَيُ
ya elif oldu	يَتَرَامَى

Müxtəlif Əmsilə

مُتَرَامٍ

مُتَرَامًى

لَمْ يَتَرَامَ

لَمَّا يَتَرَامَ

مَا يَتَرَامَى

لاَ يَتَرَامَى

لَنْ يَتَرَامَى

لِيَتَرَامَ

لاَ يَتَرَامَ

تَرَامَ

لاَ تَتَرَامَ

مُتَرَامًى

تَرَامِيَةً

تَرَامِيَةً حَسَنَةً

تُرَيْمٍ

تَرَامِيٌّ

أَحْسَنُ تَرَامِيًا

مَا أَحْسَنَ تَرَامِيَهُ

أَحْسِنْ بِتَرَامِيهِ

Muzari Feillərin Məchulləri

Təfâ'ul babından gələn naqis bina-i yai olan bir məlum muzari feil məchul edilmək istənildikdə muzaraət hərfini damməli etmək kifayətdir. 

Məchul

Məlum

يُتَرَامَى	يَتَرَامَى
لَمْ يُتَرَامَ	لَمْ يَتَرَامَ
لَمَّا يُتَرَامَ	لَمَّا يَتَرَامَ
مَا يُتَرَامَى	مَا يَتَرَامَى
لاَ يُتَرَامَى	لاَ يَتَرَامَى
لَنْ يُتَرَامَى	لَنْ يَتَرَامَى
لِيُتَرَامَ	لِيَتَرَامَ
لاَ يُتَرَامَ	لاَ يَتَرَامَ
لِتُتَرَامَ	تَرَامَ
لاَ تُتَرَامَ	لاَ تَتَرَامَ

Hazır Əmr Çəkimləri

Hazır əmr siqalarını müxatab və müxataba siqalarından əldə edirik. Lakin praktik olaraq Təfâ'ul babının əmr siqasının تَفَاعَلْ olduğunu bilək. Bu babdan gələn naqis feil üçün hazır əmr siqası تَفَاعَ şəklindədir.

تَرَامَ	تَتَرَامَى
تَرَامَيَا	تَتَرَامَيَانِ
تَرَامَوْا	تَتَرَامَوْنَ
تَرَامَيْ	تَتَرَامَيْنَ
تَرَامَيَا	تَتَرَامَيَانِ
تَرَامَيْنَ	تَتَرَامَيْنَ

Hazır Əmr Prosesi

Müfrəd müzekkər müxatab feilimiz	تَتَرَامَى
Muzaraət hərfi hazf edildi	تَرَامَى
Sonu cəzm olundu	تَرَامَ
Əvvəldə hərəkəli hərf olduğundan vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur	تَرَامَ

Qeyb Əmr Çəkimləri

Qeyb əmr çəkimlərini qeyib və qeyibə olan muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı (lam-ul-əmr) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feil cəzm edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qeyib siqasından nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir. 

لِيَتَرَامَ	يَتَرَامَى
لِيَتَرَامَيَا	يَتَرَامَيَانِ
لِيَتَرَامَوْا	يَتَرَامَوْنَ
لِتَتَرَامَ	تَتَرَامَى
لِتَتَرَامَيَا	تَتَرَامَيَانِ
لِيَتَرَامَيْنَ	يَتَرَامَيْنَ

Qeyb Əmr Prosesi

Feil	يَتَرَامَى	تَتَرَامَى
Əmr lamı əlavə olundu	لِيَتَرَامَى	لِتَتَرَامَى
sonu cəzm olundu	لِيَتَرَامَ	لِتَتَرَامَ
Son halı	لِيَتَرَامَ	لِتَتَرَامَ

İsm-i Fail

Təfâ'ul babından gələn naqis bina-i yai bir feil üçün ism-i fail siqası مُتَفَاعِلٌ vəznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli bir mim əlavə edib və ayn-ul-feilini fəthələməklə əldə edə bilərik.

İsm-i Fail	Məlum Muzari
مُتَفَاعِلٌ	يَتَرَامَى
مُتَرَامٍ	مُتَرَامٍ

Təfâ'ul babından gələn naqis bina-i yai bir feil üçün ism-i fail siqasında bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. Təfâ'ul babının ism-i fail siqası مُتَفَاعِلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i fail مُتَرَامٍ sözünün əsli, مُتَبَاعِدٌ feilində olduğu kimi مُتَفَاعِلٌ vəznindən مُتَرَامِيٌ şəklində gəlir. مُتَرَامِيٌ sözündə isə; lam-ul-feil vav və ya hərfi damməli və əvvəlindəki hərf də kəsrəli olarsa, o halda o vav və ya hərfi sakin edilir qaydasına görə مُتَرَامِيٌ sözümüz مُتَرَامِينْ olur. مُتَرَامِينْ sözündə, sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" ortaya çıxır. Bir kəlmədə yan-yana duran iki sakin tələffüz oluna bilmədiyindən مُتَرَامِينْ sözündən ya hərfi hazf edilir və kəlməmiz مُتَرَامِنْ olur. Bundan sonra مُتَرَامِنْ sözündəki sakin nun ma qablindəki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَرَامٍ olur.

İsm-i Fail Siqası	مُتَفَاعِلٌ
Kəlməmiz	مُتَرَامٍ
Əsli	مُتَرَامِيٌ
ya sakin edildi	مُتَرَامِينْ
ya hazf edildi	مُتَرَامِنْ
tenvin ma qablə tabe oldu	مُتَرَامٍ

İsm-i Məf'ul

Təfâ'ul babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siqası مُتَفَاعَلٌ şəklindədir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirməklə əldə edə bilərik və ya ism-i failin ayn-ul-feilini fəthələyə bilərik.

İsm-i Fail	Məchul Muzari
مُتَرَامٍ	يُتَرَامَى
مُتَرامًى	مُتَرامًى

Təfâ'ul babından gələn naqis bina-i yai bir feil üçün ism-i məf'ul siqasında bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. Təfâ'ul babının ism-i məf'ul siqası مُتَفَاعَلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i məf'ul مُتَرَامًى sözünün əsli, مُتَبَاعَدٌ feilində olduğu kimi مُتَفَاعَلٌ vəznindən مُتَرَامَيٌ şəklində gəlir. مُتَرَامَيٌ sözündə isə; vav və ya hərfləri hərəkəli olub əvvəlindəki hərf də fəthəli olarsa, o halda o vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir qaydasına görə مُتَرَامَيٌ sözümüz مُتَرَامَانْ olur. مُتَرَامَانْ sözündə, lam-ul-feil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" ortaya çıxır. Bir kəlmədə yan-yana duran iki sakin tələffüz oluna bilmədiyindən مُتَرَامَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin elif hərfi hazf edilir və kəlməmiz مُتَرَامَنْ olur. Bundan sonra مُتَرَامَنْ sözündəki sakin nun ma qablindəki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَرَامًى olur.

İsm-i Məf'ul Siqası	مُتَفَاعَلٌ
Kəlməmiz	مُتَرَامًى
Əsli	مُتَرَامَيٌ
ya elif oldu	مُتَرَامَانْ
elif hazf edildi	مُتَرَامَنْ
tenvin ma qablə tabe oldu	مُتَرَامًى

Məzdar-ı Qeyri Mimî

Məzdar-ı qeyri mimî olan تَرَامٍ sözünün əsli تَبَاعُدٌ kimi تَفَاعُلٌ vəznindən تَرَامُيٌ şəklində gəlir. Bundan sonra  تَرَامُيٌ sözündə lam-ul-feil vav və ya hərflərinin əvvəlində damməli bir hərf varsa, o hərfin dammə hərəkəsi yüngüllük üçün kəsrəyə çevrilir və تَرَامُيٌ sözümüz تَرَامِيٌ olur. Bundan sonra lam-ul-feil vav və ya hərfləri damməli və ya kəsrəli olarsa və özlərindən əvvəlki hərf də damməli və ya kəsrəli olarsa, o vav və ya hərfi yüngüllük üçün sakin edilir və تَرَامِيٌ sözündəki ya hərfi sakin edilir və sözümüz تَرَامِينْ olur. Bundan sonra sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada iki sakin olaraq qalır, lakin sarf elminə görə belə iki sakin hərfin yan-yana gəldiyi bir kəlmə tələffüz oluna bilməz, buna görə də ya hərfi hazf edilir və kəlməmiz تَرَامِنْ olur. Bundan sonra da tenvin üçün olan sakin nun ma qablindəki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz bütün i'lal əməliyyatlardan sonra تَرَامٍ olur.

Məzdar-ı Qeyri Mimî	تَرَامٍ
Əsli	تَرَامُيٌ
Ayn-ul-feil kəsrələndi	تَرَامِيٌ
Ya sakin oldu	تَرَامِينْ
Ya hazf edildi	تَرَامِنْ
tenvin ma qablə tabe oldu	تَرَامٍ

Əmsilə-i Muttaridə

تَرَامَوْا	تَرَامَيَا	تَرَامَى
تَرَامَيْنَ	تَرَامَتَا	تَرَامَتْ
تَرَامَيْتُمْ	تَرَامَيْتُمَا	تَرَامَيْتَ
تَرَامَيْتُنَّ	تَرَامَيْتُمَا	تَرَامَيْتِ
تَرَامَيْنَا تَرَامَيْتُ

يَتَرَامَوْنَ	يَتَرَامَيَانِ	يَتَرَامَى
يَتَرَامَيْنَ	تَتَرَامَيَانِ	تَتَرَامَى
تَتَرَامَوْنَ	تَتَرَامَيَانِ	تَتَرَامَى
تَتَرَامَيْنَ	تَتَرَامَيَانِ	تَتَرَامَيْنَ
نَتَرَامَى أَتَرَامَى

Bu feilə aid bütün çəkimlər təsrifat hissəsində veriləcəkdir.