Tefâ'ûl fəsilindən naqis vavi binasının müxtəlif nümunələri

Təfâ'ul naqis bina-i vavi	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	تَفَاعَلَ	يَتَفَاعَلُ	تَفَاعُلاً
Mövzun	تَعَالَى	يَتَعَالَى	تَعَالِيًا
Əsli	تَعَالَوَ	يَتَعَالَوُ	تَعَالُوًا

تَعَالَى "uca oldu" feilinin naqis bina-i vavi olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli تَعَالَوَ şəklindədir və lam ul-fiil vav hərfi i'lâl qaydalarından sonra تَعَالَى olur.

تَعَالَى feilinin i'lâli

Vəzn	تَفَاعَلَ
Əsli	تَعَالَوَ
vav ya oldu	تَعَالَيَ
ya elif oldu	تَعَالَى

يَتَعَالَى feilinin i'lâli

Vəzn	يَتَفَاعَلُ
Əsli	يَتَعَالَوُ
vav ya oldu	يَتَعَالَيُ
ya elif oldu	يَتَعَالَى

Emsile-i Muxtəlifə

مُتَعَالٍ

مُتَعَالًى

لَمْ يَتَعَالَ

لَمَّا يَتَعَالَ

مَا يَتَعَالَى

لاَ يَتَعَالَى

لَنْ يَتَعَالَى

لِيَتَعَالَ

لاَ يَتَعَالَ

تَعَالَ

لاَ تَتَعَالَ

مُتَعَالًى

تَعَالِيَةً

تَعَالِيَةً حَسَنَةً

تُعَيْلٍ

تَعَالِيٌّ

أَحْسَنُ تَعَالِيًا

مَا أَحْسَنَ تَعَالِيَهُ

أَحْسِنْ بِتَعَالِيهِ

Muzari feilərin məchulləri

Təfâ'ul babından gələn naqis bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə, muzaraət hərfini damməli etmək kifayətdir. Feilimiz lazım feil olduğu üçün məchul hallarda mübtədaya dönən zamir və hərfi-cər istifadə olunur.

Məchul

Məlum

يُتَعَالَى لَهُ	يَتَعَالَى
لَمْ يُتَعَالَ لَهُ	لَمْ يَتَعَالَ
لَمَّا يُتَعَالَ لَهُ	لَمَّا يَتَعَالَ
مَا يُتَعَالَى لَهُ	مَا يَتَعَالَى
لاَ يُتَعَالَى لَهُ	لاَ يَتَعَالَى
لَنْ يُتَعَالَى لَهُ	لَنْ يَتَعَالَى
لِيُتَعَالَ لَهُ	لِيَتَعَالَ
لاَ يُتَعَالَ لَهُ	لاَ يَتَعَالَ
لِيُتَعَالَ لَكَ	تَعَالَ
لاَ يُتَعَالَ لَكَ	لاَ تَتَعَالَ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Amma praktik olaraq Təfâ'ul babının əmr siqasının تَفَاعَلْ olduğunu bilmək lazımdır. Bu babdan gələn naqis feilinin emr-i hazır siqası تَفَاعَ şəklindədir.

تَعَالَ	تَتَعَالَى
تَعَالَيَا	تَتَعَالَيَانِ
تَعَالَوْا	تَتَعَالَوْنَ
تَعَالَيْ	تَتَعَالَيْنَ
تَعَالَيَا	تَتَعَالَيَانِ
تَعَالَيْنَ	تَتَعَالَيْنَ

Emr-i Hazır Prosesi

Müfrəd müzekkər müxatəb feilimiz	تَتَعَالَى
Muzaraət hərfi hazf edildi	تَعَالَى
Sonu cəzimləndi	تَعَالَ
Feilə hərəkəli hərflə başlandığı üçün vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur	تَعَالَ

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb çəkimlərində qayıb və qayıbə olan muzari feilərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı, yəni lam ul-emir əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feil cəzimlənir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feilərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir.

لِيَتَعَالَ	يَتَعَالَى
لِيَتَعَالَيَا	يَتَعَالَيَانِ
لِيَتَعَالَوْا	يَتَعَالَوْنَ
لِتَتَعَالَ	تَتَعَالَى
لِتَتَعَالَيَا	تَتَعَالَيَانِ
لِيَتَعَالَيْنَ	يَتَعَالَيْنَ

Emr-i Qayıb Prosesi

Feil	يَتَعَالَى	تَتَعَالَى
Emir lamı əlavə olundu	لِيَتَعَالَى	لِتَتَعَالَى
sonu cəzimləndi	لِيَتَعَالَ	لِتَتَعَالَ
Son halı	لِيَتَعَالَ	لِتَتَعَالَ

İsm-i Fail

Təfâ'ul babından gələn naqis bina-i vavi bir feilinin ism-i fail siqası مُتَفَاعِلٌ vəznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli mim əlavə edib və ayn ul-fiilini kəsrələyərək əldə etmək olar.

İsm-i Fail	Məlum Muzari
مُتَفَاعِلٌ	يَتَعَالَى
مُتَعَالٍ	مُتَعَالٍ

Təfâ'ul babının ism-i fail siqası مُفْتَعِلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i fail مُتَعَالٍ sözünün əsli, مُتَبَاعِدٌ feilində olduğu kimi, مُتَفَاعِلٌ vəznindən مُتَعَالِوٌ şəklində gəlir. مُتَعَالِوٌ sözündə əvvəlki naqis feillərdə bəhs etdiyimiz bəzi i'lâl qaydaları tətbiq olunur. Əvvəlcə مُتَعَالِوٌ üçün; lam ul-fiil olan vav hərfindən əvvəlki hərf əgər kəsrəlidirsə, o halda vav hərfi ya hərfinə çevrilir qaydasına əsasən مُتَعَالِوٌ sözünün sonundakı vav hərfi ya hərfinə çevrilərək مُتَعَالِيٌ olur. مُتَعَالِيٌ sözündə isə; lam ul-fiil vav və ya ya hərfi damməli və əvvəlindəki hərf də kəsrəlidirsə, o halda həmin vav və ya ya hərfi sakin edilir qaydasına əsasən مُتَعَالِيٌ sözümüz مُتَعَالِينْ olur. مُتَعَالِينْ sözündə, lam ul-fiil vav hərfindən çevrilmiş sakin ya ilə, tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki sakin bir araya gəlməsi" yaranır. Bir kəlmədə yan-yana iki sakin hərfin tələffüzü caiz olmadığından مُتَعَالِينْ sözündən vavdan çevrilmiş sakin ya hərfi hazf edilir və kəlməmiz مُتَعَالِنْ olur. Bundan sonra مُتَعَالِنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَعَالٍ olur.

İsm-i Fail Siqası	مُتَفَاعِلٌ
Kəlməmiz	مُتَعَالٍ
Əsli	مُتَعَالِوٌ
vav ya oldu	مُتَعَالِيٌ
ya sakin oldu	مُتَعَالِينْ
ya hazf edildi	مُتَعَالِنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	مُتَعَالٍ

İsm-i Meful

Təfâ'ul babından gələn bütün feillərdə ism-i meful siqası مُتَفَاعَلٌ şəklindədir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirərək və ya ism-i failin ayn ul-fiilini fəthələyərək əldə etmək olar.

İsm-i Fail	Məchul Muzari
مُتَعَالٍ	يُتَعَالَى
مُتَعَالًى	مُتَعَالًى

Təfâ'ul babından gələn naqis bina-i vavi bir feilinin ism-i meful siqasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. Təfâ'ul babının ism-i meful siqası مُتَفَاعَلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i meful مُتَعَالًى sözünün əsli, مُتَبَاعَدٌ feilində olduğu kimi, مُتَفَاعَلٌ vəznindən مُتَعَالَوٌ şəklində gəlir. مُتَعَالَوٌ sözündə əvvəlki naqis feillərdə bəhs etdiyimiz bəzi i'lâl qaydaları tətbiq olunur. Əvvəlcə مُتَعَالَوٌ üçün; kəlmənin 4 və ya daha çox mərhələsində olan vav hərfinin əvvəlində kəsrəli və ya fəthəli hərf varsa, o vav hərfi ya hərfinə çevrilir qaydasına əsasən مُتَعَالَوٌ sözünün sonundakı vav hərfi ya hərfinə çevrilərək مُتَعَالَيٌ olur. مُتَعَالَيٌ sözündə isə; vav və ya ya hərfi hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf də fəthəlidirsə, o halda həmin vav və ya ya hərfi elif hərfinə çevrilir qaydasına əsasən مُتَعَالَيٌ sözümüz مُتَعَالَانْ olur. مُتَعَالَانْ sözündə, lam ul-fiil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə, tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki sakin bir araya gəlməsi" yaranır. Bir kəlmədə yan-yana iki sakin hərfin tələffüzü caiz olmadığından مُتَعَالَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin elif hazf edilir və kəlməmiz مُتَعَالَنْ olur. Bundan sonra مُتَعَالَنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَعَالًى olur.

İsm-i Meful Siqası	مُتَفَاعَلٌ
Kəlməmiz	مُتَعَالًى
Əsli	مُتَعَالَوٌ
vav ya oldu	مُتَعَالَيٌ
ya elif oldu	مُتَعَالَانْ
elif hazf edildi	مُتَعَالَنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	مُتَعَالًى

Masdar-ı Qeyri Mimî

Masdar-ı qeyri-mimî olan تَعَالٍ sözünün əsli تَبَاعُدٌ kimi تَفَاعُلٌ vəznindən تَعَالُوٌ şəklində gəlir. Bundan sonra  تَعَالُوٌ sözündə lam ul-fiil vav və ya ya hərflərinin əvvəlində damməli bir hərf varsa, o hərfin dammə hərəkəsi yüngüllük üçün kəsrəyə çevrilir və تَعَالُوٌ sözümüz تَعَالِوٌ olur. Kəlmənin sonunda olan lam ul-fiil vav hərfinin əvvəlində kəsrəli bir hərf varsa, həmin vav hərfi ya hərfinə çevrilir qaydasına əsasən تَعَالِوٌ sözündəki vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz تَعَالِيٌ olur. Bundan sonra lam ul-fiil vav və ya ya hərfləri damməli və ya kəsrəli olarsa və onlardan əvvəlki hərf də damməli və ya kəsrəli olarsa, həmin vav və ya ya hərfi yüngüllük üçün sakin edilir və تَعَالِيٌ sözündəki lam ul-fiil vavdan çevrilmiş ya hərfi sakin edilir və sözümüz تَعَالِينْ olur. Bundan sonra lam ul-fiil vavdan çevrilmiş sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada iki sakin olaraq qalır, amma sarfən belə iki sakin hərfin bir kəlmədə olması tələffüz baxımından mümkün deyil, buna görə də lam ul-fiil vavdan çevrilmiş ya hərfi hazf edilir və kəlməmiz تَعَالِنْ olur. Sonra isə tenvin üçün olan sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz bütün i'lâl əməliyyatlarından sonra تَعَالٍ olur.

Masdar-ı Qeyri Mimî	تَعَالٍ
Əsli	تَعَالُوٌ
ayn ul-fiil kəsrələndi	تَعَالِوٌ
vav ya oldu	تَعَالِيٌ
ya sakin oldu	تَعَالِينْ
ya hazf edildi	تَعَالِنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	تَعَالٍ

Emsile-i Muttaridə

تَعَالَوْا	تَعَالَيَا	تَعَالَى
تَعَالَيْنَ	تَعَالَتَا	تَعَالَتْ
تَعَالَيْتُمْ	تَعَالَيْتُمَا	تَعَالَيْتَ
تَعَالَيْتُمْ	تَعَالَيْتُمَا	تَعَالَيْتِ
تَعَالَيْنَا تَعَالَيْتُ

يَتَعَالَوْنَ	يَتَعَالَيَانِ	يَتَعَالَى
يَتَعَالَيْنَ	تَتَعَالَيَانِ	تَتَعَالَى
تَتَعَالَوْنَ	تَتَعَالَيَانِ	تَتَعَالَى
تَتَعَالَيْنَ	تَتَعَالَيَانِ	تَتَعَالَيْنَ
نَتَعَالَى أَتَعَالَى

Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.