Tefe'ûl fəsilindən naqis yayi binasının müxtəlif nümunələri
| Tefe'ûl Naqis Bina-i Yai | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzn | تَفَعَّلَ | يَتَفَعَّلُ | تَفَعُّلاً |
| Mövzun | تَصَدَّى | يَتَصَدَّى | تَصَدِّيًا |
| Əsli | تَصَدَّيَ | يَتَصَدَّيُ | تَصَدُّيًا |
تَصَدَّى "bir şeyə qarşı durmaq, mane olmaq, yolunda dayanmaq" feilinin naqis bina-i yai olan mazi bir feil olduğunu qeyd edək. Əsli تَصَدَّيَ şəklindədir və lâm ul-fiil ya hərfi i'lâl qaydalarından sonra تَصَدَّى olur.
تَصَدَّى feilinin i'lâli
| Vəzn | تَفَعَّلَ |
| Əsli | تَصَدَّيَ |
| ya əlif oldu | تَصَدَّيَ |
| Son halı | تَصَدَّى |
يَتَصَدَّى feilinin i'lâli
| Vəzn | يَتَفَعَّلُ |
| Əsli | يَتَصَدَّيُ |
| ya sakin edildi | يَتَصَدَّي |
| ya əlifə döndü | يَتَصَدَّى |
Emsile-i Muxtelife
| مُتَصَدٍّ |
| مُتَصَدًّى |
| لَمْ يَتَصَدَّ |
| لَمَّا يَتَصَدَّ |
| مَا يَتَصَدَّى |
| لاَ يَتَصَدَّى |
| لَنْ يَتَصَدَّى |
| لِيَتَصَدَّ |
| لاَ يَتَصَدَّ |
| تَصَدَّ |
| لاَ تَتَصَدَّ |
| مُتَصَدًّى |
| تَصَدِّيَةٌ |
| تَصَدِّيَةٌ حَسَنَةً |
| تُصَيْدٍ |
| تَصَدِّيٌّ |
| أَحْسَنُ تَصَدِّيًا |
| مَا أَحْسَنَ تَصَدِّيَهُ |
| أَحْسِنْ بِتَصَدِّيِهِ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Tefe'ûl babından gələn naqis bina-i yai olan bir məlum muzari feil məchul edilmək istənildikdə, muzaraət hərfini damməli etmək kifayətdir. Feilimiz lazım olduğu üçün hərf-i cərr ilə məchul etdik. Onsuz da bu feil adətən lâm hərf-i cərr ilə işlədilir və keçişli edilir.
| Məchul | Məlum |
| يُتَصَدَّى لَهُ | يَتَصَدَّى |
| لَمْ يُتَصَدَّ لَهُ | لَمْ يَتَصَدَّ |
| لَمَّا يُتَصَدَّ لَهُ | لَمَّا يَتَصَدَّ |
| مَا يُتَصَدَّى لَهُ | مَا يَتَصَدَّى |
| لاَ يُتَصَدَّى لَهُ | لاَ يَتَصَدَّى |
| لَنْ يُتَصَدَّى لَهُ | لَنْ يَتَصَدَّى |
| لِيُتَصَدَّ لَهُ | لِيَتَصَدَّ |
| لاَ يُتَصَدَّ لَهُ | لاَ يَتَصَدَّ |
| لِيُتَصَدَّ لَكَ | تَصَدَّ |
| لاَ يُتَصَدَّ لَكَ | لاَ تَتَصَدَّ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Amma praktik olaraq Tefe'ûl babının əmr siqasının تَفَعَّلْ olduğunu bilək. Bu babdan gələn naqis feil üçün əmr-i hazır siqa تَفَعَّ şəklindədir.
| تَصَدَّ | تَتَصَدَّى |
| تَصَدَّيَا | تَتَصَدَّيَانِ |
| تَصَدَّوْا | تَتَصَدَّوْنَ |
| تَصَدَّيْ | تَتَصَدَّيْنَ |
| تَصَدَّيَا | تَتَصَدَّيَانِ |
| تَصَدَّيْنَ | تَتَصَدَّيْنَ |
Emr-i Hazır Prosesi
| Müfrəd müzekkər müxatəb feilimiz | تَتَصَدَّى |
| Muzaraət hərfi ixtisar edildi | تَصَدَّى |
| Sonu səkinləndi | تَصَدَّ |
| Əvvəldə hərəkətli hərf olduğuna görə vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur | تَصَدَّ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i qayıb çəkimlərində qayıb və qayıbə olan muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lâm" ədatı - "lam ul-emir" olan əmr lamı əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilinin hərəkəsi cəzm edilir, cəmi müənnəs nunundan başqa muzari feillərin nunları da düşürülür. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşdükdə yerinə bir əlif gəlir.
| لِيَتَصَدَّ | يَتَصَدَّى |
| لِيَتَصَدَّيَا | يَتَصَدَّيَانِ |
| لِيَتَصَدَّوْا | يَتَصَدَّوْنَ |
| لِتَتَصَدَّ | تَتَصَدَّى |
| لِتَتَصَدَّيَا | تَتَصَدَّيَانِ |
| لِيَتَصَدَّيْنَ | يَتَصَدَّيْنَ |
Emr-i Qayıb Prosesi
| Feil | يَتَصَدَّى | تَتَصَدَّى |
| Əmr lamı əlavə olundu | لِيَتَصَدَّى | لِتَتَصَدَّى |
| sonu səkinləndi | لِيَتَصَدَّ | لِتَتَصَدَّ |
| Son halı | لِيَتَصَدَّ | لِتَتَصَدَّ |
İsm-i Fail
Tefe'ûl babından gələn naqis bina-i yai bir feil üçün ism-i fail siqası مُتَفَعِّلٌ vəznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli bir mim əlavə edib və ayn ul-fiilini fəthələyərək əldə edə bilərik.
| İsm-i Fail | Məlum Muzari |
| مُتَفَعِّلٌ | يَتَصَدَّى |
| مُتَصَدٍّ | مُتَصَدٍّ |
Tefe'ûl babından gələn naqis bina-i yai bir feil üçün ism-i fail siqasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. Tefe'ûl babının ism-i fail siqası مُتَفَعِّلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i fail مُتَصَدٍّ sözünün əsli tıpkı مُتَكَلِّمٌ feilində olduğu kimi مُتَفَعِّلٌ vəznindən مُتَصَدِّيٌ şəklində gəlir. مُتَصَدِّيٌ sözündə isə; lâm ul-fiil vav və ya hərfi damməli və əvvəlindəki hərf də kəsrəli olarsa, o halda o vav və ya hərfi sakin edilir qaydasına əsasən مُتَصَدِّيٌ sözümüz مُتَصَدِّينْ olur. مُتَصَدِّينْ sözündə, sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" meydana çıxır. Bir kəlimədə yan-yana iki sakin olarsa, bu tələffüz edilmədiyindən مُتَصَدِّينْ sözündən ya hərfi ixtisar edilir və sözümüz مُتَصَدِّنْ olur. Bundan sonra مُتَصَدِّنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَصَدٍّ olur.
| İsm-i Fail Siqası | مُتَفَعِّلٌ |
| Sözümüz | مُتَصَدٍّ |
| Əsli | مُتَصَدِّيٌ |
| ya sakin edildi | مُتَصَدِّينْ |
| ya ixtisar edildi | مُتَصَدِّنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُتَصَدٍّ |
İsm-i Meful
Tefe'ûl babından gələn bütün feillərdə ism-i meful siqası مُتَفَعَّلٌ şəklindədir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirərək əldə edə bilərik və ya ism-i failin ayn ul-fiilini fəthələyə bilərik.
| İsm-i Fail | Məchul Muzari |
| مُتَصَدٍّ | يُتَصَدَّى |
| مُتَصَدًّى | مُتَصَدًّى |
Tefe'ûl babından gələn naqis bina-i yai bir feil üçün ism-i meful siqasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. Tefe'ûl babının ism-i meful siqası مُتَفَعَّلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i meful مُتَصَدًّى sözünün əsli tıpkı مُتَكَلَّمٌ feilində olduğu kimi مُتَفَعَّلٌ vəznindən مُتَصَدَّيٌ şəklində gəlir. مُتَصَدَّيٌ sözündə isə; vav və ya hərfləri hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf də fəthəli olarsa, o halda o vav və ya hərfi əlif hərfinə çevrilir qaydasına əsasən مُتَصَدَّيٌ sözümüz مُتَصَدَّانْ olur. مُتَصَدَّانْ sözündə, lâm ul-fiil ya hərfindən çevrilmiş sakin əlif ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və ictima-i sakineyn "iki sakinin bir araya gəlməsi" meydana çıxır. Bir kəlimədə yan-yana iki sakin olarsa, bu tələffüz edilmədiyindən مُتَصَدَّانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin əlif ixtisar edilir və sözümüz مُتَصَدَّنْ olur. Bundan sonra مُتَصَدَّنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُتَصَدَّى olur.
| İsm-i Meful Siqası | مُتَفَعَّلٌ |
| Sözümüz | مُتَصَدًّى |
| Əsli | مُتَصَدَّيٌ |
| ya əlif oldu | مُتَصَدَّانْ |
| əlif ixtisar edildi | مُتَصَدَّنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مُتَصَدًّى |
Masdar-ı Qeyri Mimî
Masdar-ı qeyri-mimî olan تَصَدِّيٌ sözünün əsli تَكَلُّمٌ kimi تَفَعُّلٌ vəznindən تَصَدُّيٌ şəklində gəlir. Bundan sonra تَصَدُّيٌ ul-fiil vav və ya hərflərinin əvvəlində damməli bir hərf varsa, o hərfin dammə hərəkəsi yüngüllük üçün kəsrəyə çevrilir və تَصَدُّيٌ sözümüz تَصَدِّيٌ olur. Bundan sonra lâm ul-fiil vav və ya hərfləri damməli və ya kəsrəli olarsa və özündən əvvəlki hərf də damməli və ya kəsrəli olarsa, o vav və ya hərfi yüngüllük üçün sakin edilir və تَصَدِّيٌ sözündəki ya hərfi sakin edilir və sözümüz تَصَدِّينْ olur. Bundan sonra sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada iki sakin olaraq qalır, lakin sarfda belə iki sakin hərfin olduğu bir söz tələffüz edilə bilməz, buna görə də ya hərfi ixtisar edilir və sözümüz تَصَدِّنْ olur. Bundan sonra da tenvin üçün olan sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz bütün i'lâl əməliyyatlarından sonra تَصَدٍّ olur.
| Masdar-ı Qeyri Mimî | تَصَدٍّ |
| Əsli | تَصَدُّيٌ |
| Ayn ul-fiil kəsrələndi | تَصَدِّيٌ |
| Ya sakin oldu | تَصَدِّينْ |
| Ya ixtisar edildi | تَصَدِّنْ |
| tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu | تَصَدٍّ |
Emsile-i Muttaride
| تَصَدَّوْا | تَصَدَّيَا | تَصَدَّى | ||
| تَصَدَّيْنَ | تَصَدَّتَا | تَصَدَّتْ | ||
| تَصَدَّيْتُمْ | تَصَدَّيْتُمَا | تَصَدَّيْتَ | ||
| تَصَدَّيْتُنَّ | تَصَدَّيْتُمَا | تَصَدَّيْتِ | ||
|
||||
| يَتَصَدَّوْنَ | يَتَصَدَّيَانِ | يَتَصَدَّى | ||
| يَتَصَدَّيْنَ | تَتَصَدَّيَانِ | تَتَصَدَّى | ||
| تَتَصَدَّوْنَ | تَتَصَدَّيَانِ | تَتَصَدَّى | ||
| تَتَصَدَّيْنَ | تَتَصَدَّيَانِ | تَتَصَدَّيْنَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.