Tefe'ûl fəsilindən naqis vavi binasının müxtəlif nümunələri

Təfə'ul Naqis Bina-i Vavi	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	تَفَعَّلَ	يَتَفَعَّلُ	تَفَعُّلاً
Mövzun	تَجَلَّى	يَتَجَلَّى	تَجَلِّيًا
Əsli	تَجَلَّوَ	يَتَجَلَّوُ	تَجَلُّوًا

تَجَلَّى "aşkara çıxdı" feilinin naqis bina-i vavi olan mazi bir feil olduğunu bildirir. Əsli تَجَلَّوَ şəklindədir və lam-ul-feil vav hərfi i'lal qaydalarından sonra تَجَلَّى olur. 

تَجَلَّى feilinin İ'lalı

Vəzn	تَفَعَّلَ
Əsli	تَجَلَّوَ
vav ya oldu	تَجَلَّيَ
ya elif oldu	تَجَلَّى

يَتَجَلَّى feilinin İ'lalı

Vəzn	يَتَفَعَّلُ
Əsli	يَتَجَلَّوُ
vav ya oldu	يَتَجَلَّيُ
ya elif oldu	يَتَجَلَّى

Emsile-i Muxtəlifə

مُتَجَلٍّ

مُتَجَلًّى

لَمْ يَتَجَلَّ

لَمَّا يَتَجَلَّ

مَا يَتَجَلَّى

لاَ يَتَجَلَّى

لَنْ يَتَجَلَّى

لِيَتَجَلَّ

لاَ يَتَجَلَّ

تَجَلَّ

لاَ تَتَجَلَّ

مُتَجَلًّى

تَجَلِّيَةً

تَجَلِّيَةً حَسَنَةً

تُجَيْلٍ

تَجَلِّيٌ

أَحْسَنُ تَجَلِّيًا

مَا أَحْسَنَ تَجَلِّيَهُ

أَحْسِنْ بِتَجَلِّيهِ

Muzari Feillərin Məchulləri

Təfə'ul babından gələn naqis bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə, muzaraət hərfini damməli etmək kifayətdir. Feilimiz lazım feil olduğu üçün məchul hallarda mübtədaya dönən zamir və hərfi-cər istifadə olunur.

Məchul

Məlum

يُتَجَلَّى لَهُ	يَتَجَلَّى
لَمْ يُتَجَلَّ لَهُ	لَمْ يَتَجَلَّ
لَمَّا يُتَجَلَّ لَهُ	لَمَّا يَتَجَلَّ
مَا يُتَجَلَّى لَهُ	مَا يَتَجَلَّى
لاَ يُتَجَلَّى لَهُ	لاَ يَتَجَلَّى
لَنْ يُتَجَلَّى لَهُ	لَنْ يَتَجَلَّى
لِيُتَجَلَّ لَهُ	لِيَتَجَلَّ
لاَ يُتَجَلَّ لَهُ	لاَ يَتَجَلَّ
لِيُتَجَلَّ لَكَ	تَجَلَّ
لاَ يُتَجَلَّ لَكَ	لاَ تَتَجَلَّ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır şəkillərini müxatəb və müxatəbə şəkillərindən əldə edirik. Amma praktik olaraq Təfə'ul babının əmr şəkli تَفَعَّلْ olduğunu bilək. Bu babdan gələn naqis feil üçün əmr şəkli تَفَعِّ şəklindədir.

تَجَلَّ	تَتَجَلَّى
تَجَلَّيَا	تَتَجَلَّيَانِ
تَجَلَّوْا	تَتَجَلَّوْنَ
تَجَلَّيْ	تَتَجَلَّيْنَ
تَجَلَّيَا	تَتَجَلَّيَانِ
تَجَلَّيْنَ	تَتَجَلَّيْنَ

Emr-i Hazır Prosesi

Müfrəd müzəkkər müxatəb feilimiz	تَتَجَلَّى
Muzaraət hərfi ixtisar olundu	تَجَلَّى
Sonu cəzm olundu	تَجَلَّ
Feil hərəkəli hərflə başladığı üçün vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur	تَجَلَّ

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb şəkillərində qayıb və qayıbə olan muzari feilərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı (lam-ul-əmr) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feil cəzm edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feilərin nunları da düşür. Cəmi müzəkkər qayıb şəklində nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir. 

لِيَتَجَلَّ	يَتَجَلَّى
لِيَتَجَلَّيَا	يَتَجَلَّيَانِ
لِيَتَجَلَّوْا	يَتَجَلَّوْنَ
لِتَتَجَلَّ	تَتَجَلَّى
لِتَتَجَلَّيَا	تَتَجَلَّيَانِ
لِيَتَجَلَّيْنَ	يَتَجَلَّيْنَ

Emr-i Qayıb Prosesi

Feil	يَتَجَلَّى	تَتَجَلَّى
Əmr lamı əlavə olundu	لِيَتَجَلَّى	لِتَتَجَلَّى
sonu cəzm olundu	لِيَتَجَلَّ	لِتَتَجَلَّ
Son halı	لِيَتَجَلَّ	لِتَتَجَلَّ

İsm-i Fail

Təfə'ul babından gələn naqis bina-i vavi feilinin ism-i fail şəkli مُتَفَعِّلْ vəznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli mim əlavə edib və ayn-ul-feilini kəsrəli etməklə əldə edilir.

İsm-i Fail	Məlum Muzari
مُتَفَعِّلٌ	يَتَجَلَّى
مُتَجَلٍّ	مُتَجَلٍّ

Təfə'ul babından gələn naqis bina-i vavi feilinin ism-i fail şəklində bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. Təfə'ul babının ism-i fail şəkli مُفْتَعِلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid ism-i fail مُجْتَبٍ sözünün əsli, مُجْتَمِعٌ feilində olduğu kimi, مُفْتَعِلٌ vəznindən مُتَجَلِّوٌ şəklində gəlir. مُتَجَلِّوٌ sözündə əvvəlki naqis feillərdə qeyd etdiyimiz bəzi i'lal qaydaları tətbiq olunur. Əvvəlcə مُتَجَلِّوٌ üçün; lam-ul-feil olan vav hərfindən əvvəlki hərf kəsrəli olarsa, həmin vav hərfi ya hərfinə çevrilir və qayda üzrə مُتَجَلِّوٌ sözünün sonundakı vav hərfi ya hərfinə çevrilərək مُتَجَلِّيٌ olur. مُتَجَلِّيٌ sözündə isə; lam-ul-feil vav və ya hərfi damməli və əvvəlindəki hərf də kəsrəli olarsa, həmin vav və ya hərfi sakin edilir və nəticədə مُتَجَلِّيٌ sözümüz مُتَجَلِّينْ olur. مُتَجَلِّينْ sözündə lam-ul-feil vav hərfindən çevrilmiş sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və "iki sakin bir araya gəlməsi" (ictima-i sakineyn) baş verir. Bir sözdə yan-yana iki sakin hərfin tələffüzü mümkün olmadığından, مُتَجَلِّينْ sözündəki vavdan çevrilmiş sakin ya hərfi ixtisar edilir və sözümüz مُتَجَلِّنْ olur. Bundan sonra مُتَجَلِّنْ sözündəki sakin nun, əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və nəticədə sözümüz son halını alaraq مُتَجَلٍّ olur.

İsm-i Fail Şəkli	مُتَفَعِّلٌ
Sözümüz	مُتَجَلٍّ
Əsli	مُتَجَلِّوٌ
vav ya oldu	مُتَجَلِّيٌ
ya sakin oldu	مُتَجَلِّينْ
ya ixtisar olundu	مُتَجَلِّنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	مُتَجَلٍّ

İsm-i Məf'ul

Təfə'ul babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul şəkli مُتَفَعَّلٌ kimidir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirərək əldə edilir və ya ism-i failin ayn-ul-feilini fəthəli edə bilərik.

İsm-i Fail	Məchul Muzari
مُتَجَلٍّ	يُتَجَلَّى
مُتَجَلًّى	مُتَجَلًّى

Təfə'ul babından gələn naqis bina-i vavi feilinin ism-i məf'ul şəklində bir sıra i'lal qaydaları mövcuddur. Təfə'ul babının ism-i məf'ul şəkli مُتَفَعَّلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid ism-i məf'ul مُتَجَلًّى sözünün əsli, مُتَكَلَّمٌ feilində olduğu kimi, مُتَفَعَّلٌ vəznindən مُتَجَلَّوٌ şəklində gəlir. مُتَجَلَّوٌ sözündə əvvəlki naqis feillərdə qeyd etdiyimiz bəzi i'lal qaydaları tətbiq olunur. Əvvəlcə مُتَجَلَّوٌ üçün; sözün 4 və ya daha çox mərhələsində olan vav hərfindən əvvəl kəsrəli və ya fəthəli hərf varsa, həmin vav hərfi ya hərfinə çevrilir və qayda üzrə مُتَجَلَّوٌ sözünün sonundakı vav hərfi ya hərfinə çevrilərək مُتَجَلَّيٌ olur. مُتَجَلَّيٌ sözündə isə; vav və ya hərfi hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf də fəthəli olarsa, həmin vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir və nəticədə مُتَجَلَّيٌ sözümüz مُتَجَلَّانْ olur. مُتَجَلَّانْ sözündə lam-ul-feil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada qalır və "iki sakin bir araya gəlməsi" (ictima-i sakineyn) baş verir. Bir sözdə yan-yana iki sakin hərfin tələffüzü mümkün olmadığından, مُتَجَلَّانْ sözündəki ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ixtisar edilir və sözümüz مُتَجَلَّنْ olur. Bundan sonra مُتَجَلَّنْ sözündəki sakin nun, əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və nəticədə sözümüz son halını alaraq مُتَجَلًّى olur.

İsm-i Məf'ul Şəkli	مُتَفَعَّلٌ
Sözümüz	مُتَجَلًّى
Əsli	مُتَجَلَّوٌ
vav ya oldu	مُتَجَلَّيٌ
ya elif oldu	مُتَجَلَّانْ
elif ixtisar olundu	مُتَجَلَّنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	مُتَجَلًّى

Masdar-ı Qeyri Mim

Masdar-ı qeyri-mim olan تَجَلِّيٌ sözünün əsli تَكَلُّمٌ kimi تَفَعُّلٌ vəznindən تَجَلُّوٌ şəklində gəlir. Bundan sonra تَجَلُّوٌ sözündə lam-ul-feil vav və ya hərfindən əvvəl damməli bir hərf varsa, həmin hərfin dammə hərəkəsi asanlıq üçün kəsrəyə çevrilir və تَجَلُّوٌ sözümüz تَجَلِّوٌ olur. Sözün sonunda olan lam-ul-feil vav hərfinin əvvəlində kəsrəli bir hərf varsa, həmin vav hərfi ya hərfinə çevrilir və qayda üzrə تَجَلِّوٌ sözündəki vav hərfi ya hərfinə çevrilərək تَجَلِّيٌ olur. Bundan sonra lam-ul-feil vav və ya hərfləri damməli və ya kəsrəli olarsa və özündən əvvəlki hərf də damməli və ya kəsrəli olarsa, həmin vav və ya hərfi asanlıq üçün sakin edirik və تَجَلِّيٌ sözündəki lam-ul-feil vavdan çevrilmiş ya hərfi sakin edilərək sözümüz تَجَلِّينْ olur. Bundan sonra lam-ul-feil vavdan çevrilmiş sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir arada iki sakin olaraq qalır, lakin sarf baxımından belə iki sakin hərfin olduğu bir söz tələffüz oluna bilməz, buna görə də lam-ul-feil vavdan çevrilmiş ya hərfi ixtisar edilir və sözümüz تَجَلِّنْ olur. Bundan sonra da tenvin üçün olan sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz bütün i'lal proseslərindən sonra تَجَلٍّ olur.

Masdar-ı Qeyri Mim	تَجَلٍّ
Əsli	تَجَلُّوٌ
ayn-ul-feil kəsrələndi	تَجَلِّوٌ
vav ya oldu	تَجَلِّيٌ
ya sakin oldu	تَجَلِّينْ
ya ixtisar olundu	تَجَلِّنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	تَجَلٍّ

Emsile-i Muttaridə

تَجَلَّوْا	تَجَلَّيَا	تَجَلَّى
تَجَلَّيْنَ	تَجَلَّتَا	تَجَلَّتْ
تَجَلَّيْتُمْ	تَجَلَّيْتُمَا	تَجَلَّيْتَ
تَجَلَّيْتُنَّ	تَجَلَّيْتُمَا	تَجَلَّيْتِ
تَجَلَّيْنَا تَجَلَّيْتُ

يَتَجَلَّوْنَ	يَتَجَلَّيَانِ	يَتَجَلَّى
يَتَجَلَّيْنَ	تَتَجَلَّيَا	تَتَجَلَّى
تَتَجَلَّوْنَ	تَتَجَلَّيَانِ	تَتَجَلَّى
تَتَجَلَّيْنَ	تَتَجَلَّيَانِ	تَتَجَلَّيْنَ
نَتَجَلَّى أَتَجَلَّى

Bu feilə aid bütün şəkillər təsrifat hissəsində veriləcəkdir.