İftiâl fəsilindən naqis yayi binasının müxtəlif nümunələri

İftial Nakıs Bina-i Yai	Mazi	Muzari	Məzdər
Vezin	إِفْتَعَلَ	يَفْتَعِلُ	إِفْتِعَالاً
Mövzun	إِنْتَهَى	يَنْتَهِي	إِنْتِهَاءً
Əsli	إِنْتَهَيَ	يَنْتَهِيُ	إِنْتِهَايًا

إِنْتَهَى "sona çatdı, bitdi, sonlandı" feilinin nakıs bina-i yai olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli إِنْتَهَيَ şəklindədir və lâm ul-fiil ya hərfi i'lâl qaydalarından sonra إِنْتَهَى olur. 

إِنْتَهَى feilinin i'lâli

Vezin	إِفْتَعَلَ
Əsli	إِنْتَهَيَ
ya elif oldu	إِنْتَهَيَ
Son halı	إِنْتَهَى

يَنْتَهِي feilinin i'lâli

Vezin	يَفْتَعِلُ
Əsli	يَنْتَهِيُ
ya sakin edildi	يَنْتَهِيُ
Son halı	يَنْتَهِي

Emsile-i Muxtəlifə

مُنْتَهٍ

مُنْتَهًى

لَمْ يَنْتَهِ

لَمَّا يَنْتَهِ

مَا يَنْتَهِي

لاَ يَنْتَهِي

لَنْ يَنْتَهِيَ

لِيَنْتَهِ

لاَ يَنْتَهِ

إِنْتَهِ

لاَ تَنْتَهِ

مُنْتَهًى

إِنْتِهَاءَةً وَاحِدَةً

إِنْتِهَاءَةً حَسَنَةً

نُتَيْهِيٌّ

إِنْتِهَائِيٌّ

أَحْسَنُ إِنْتِهَاءً

مَا أَحْسَنَ إِنْتِهَائَهُ

أَحْسِنْ بِإِنْتِهَائِهِ

Muzari Feillərin Məchulləri

İftial babından gələn nakıs bina-i yai olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə, muzaraət hərfini dammə, ayn ul-fiili isə fətxəli etmək kifayətdir.

Məchul

Məlum

يُنْتَهَى	يَنْتَهِي
لَمْ يُنْتَهَ	لَمْ يَنْتَهِ
لَمَّا يُنْتَهَ	لَمَّا يَنْتَهِ
مَا يُنْتَهَى	مَا يَنْتَهِي
لاَ يُنْتَهَى	لاَ يَنْتَهِي
لَنْ يُنْتَهَى	لَنْ يَنْتَهِيَ
لِيُنْتَهَ	لِيَنْتَهِ
لاَ يُنْتَهَ	لاَ يَنْتَهِ
لِتُنْتَهَ	إِنْتَهِ
لاَ تُنْتَهَ	لاَ تَنْتَهِ

Hazır Əmr Çəkimləri

Hazır əmr siğalarını müxatəb və müxatəbə siğalarından əldə edirik. Amma praktik olaraq İftial babının əmr siğasının إِفْتَعِلْ olduğunu bilək. Bu babdan gələn nakıs feil üçün hazır əmr siğası إِفْتَعِ şəklindədir.

إِنْتَهِ	تَنْتَهِي
إِنْتَهِيَا	تَنْتَهِيَانِ
إِنْتَهُوا	تَنْتَهُونَ
إِنْتَهِي	تَنْتَهِينَ
إِنْتَهِيَا	تَنْتَهِيَانِ
إِنْتَهِينَ	تَنْتَهِينَ

Hazır Əmr Prosesi

Müfrəd müzekkər müxatəb feilimiz	تَنْتَهِي
Muzaraət hərfi hazf edildi	نْتَهِي
Sonu cəzm edildi	نْتَهِ
Baba aid olan kəsrəli vasıl həmzəsi gəldi	إِنْتَهِ

Qeyb Əmri Çəkimləri

Qeyb əmr çəkimlərində, qeyb və qeybə olan muzari feilin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilin hərəkəsini cəzm edirik, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feilərin nunlarını da düşürük. Cəmi müzekkər qeyb siğasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. 

لِيَنْتَهِ	يَنْتَهِي
لِيَنْتَهِيَا	يَنْتَهِيَانِ
لِيَنْتَهُوا	يَنْتَهُونَ
لِتَنْتَهِ	تَنْتَهِي
لِتَنْتَهِيَا	تَنْتَهِيَانِ
لِيَنْتَهِينَ	يَنْتَهِينَ

Qeyb Əmr Prosesi

Feil	يَنْتَهِي	تَنْتَهِي
Əmr lamı əlavə olundu	لِيَنْتَهِي	لِتَنْتَهِي
sonu cəzm edildi	لِيَنْتَهِ	لِتَنْتَهِ
Son halı	لِيَنْتَهِ	لِتَنْتَهِ

İsm-i Fail

İftial babından gələn nakıs bina-i yai feilinin ism-i fail siğası مُفْتَعِلٌ veznindədir. Məlum muzari feilinin əvvəlinə damməli mim əlavə etməklə də əldə etmək mümkündür.

İsm-i Fail	Məlum Muzari
مُفْتَعِلٌ	يَنْتَهِي
مُنْتَهٍ	مُنْتَهٍ

İftial babından gələn nakıs bina-i yai feilinin ism-i fail siğasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. İftial babının ism-i fail siğası مُفْتَعِلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i fail مُنْتَهٍ sözünün əsli, مُجْتَمِعٌ feilində olduğu kimi مُفْتَعِلٌ veznindən مُنَتَهِيٌ şəklində gəlir. مُنَتَهِيٌ sözündə isə; lâm ul-fiil vav və ya ya hərfi damməli, əvvəlindəki hərf isə kəsrəli olarsa, həmin vav və ya ya hərfi sakin edilir qaydasına görə مُنَتَهِيٌ sözümüz مُنَتَهِينْ olur. مُنَتَهِينْ sözündə, sakin ya ilə tenvin üçün olan sakin nun bir yerdə olur və ictima-i sakineyn "iki sakinin bir yerə gəlməsi" ortaya çıxır. Bir sözdə yan-yana iki sakin gəldikdə tələffüz caiz olmadığından مُنَتَهِينْ sözündən ya hərfi hazf edilir və sözümüz مُنَتَهِنْ olur. Bundan sonra مُنَتَهِنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُنْتَهٍ olur.

İsm-i Fail Siğası	مُفْتَعِلٌ
Sözümüz	مُنْتَهٍ
Əsli	مُنْتَهِيٌ
ya sakin edildi	مُنْتَهِينْ
ya hazf edildi	مُنْتَهِنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	مُنْتَهٍ

İsm-i Məf'ul

İftial babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siğası مُفْتَعَلٌ şəklindədir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə mim hərfi gətirməklə əldə edə bilərik və ya ism-i failin ayn ul-fiilini fətxəli edə bilərik.

İsm-i Fail	Məchul Muzari
مُنْتَهٍ	يُنْتَهَى
مُنْتَهًى	مُنْتَهًى

İftial babından gələn nakıs bina-i yai feilinin ism-i məf'ul siğasında bir sıra i'lâl qaydaları mövcuddur. İftial babının ism-i məf'ul siğası مُفْتَعَلٌ şəklindədir. Mövzumuza aid olan ism-i məf'ul مُنْتَهًى sözünün əsli, مُجْتَمَعٌ feilində olduğu kimi مُفْتَعَلٌ veznindən مُنْتَهَيٌ şəklində gəlir. مُنْتَهَيٌ sözündə isə; vav və ya ya hərfləri hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf fətxəli olarsa, həmin vav və ya ya hərfi elifə çevrilir qaydasına görə مُنْتَهَيٌ sözümüz مُنْتَهَانْ olur. مُنْتَهَانْ sözündə, lâm ul-fiil ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə tenvin üçün olan sakin nun bir yerdə olur və ictima-i sakineyn "iki sakinin bir yerə gəlməsi" ortaya çıxır. Bir sözdə yan-yana iki sakin gəldikdə tələffüz caiz olmadığından مُنْتَهَانْ sözündən ya hərfindən çevrilmiş sakin elif hazf edilir və sözümüz مُنْتَهَنْ olur. Bundan sonra مُنْتَهَنْ sözündəki sakin nun əvvəlki hərfin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz son halını alaraq مُنْتَهًى olur.

İsm-i Məf'ul Siğası	مُفْتَعَلٌ
Sözümüz	مُنْتَهًى
Əsli	مُنْتَهَيٌ
ya elif oldu	مُنْتَهَانْ
elif hazf edildi	مُنْتَهَنْ
tenvin əvvəlki hərfə tabe oldu	مُنْتَهًى

Masdar-ı Qeyri Mimî

Masdar-ı qeyri mimî olan إِنْتِهَاءٌ sözünün əsli, إِجْتِمَاعٌ kimi, إِفْتِعَالٌ veznindən إِنْتِهَايٌ şəklində gəlir. Bundan sonra إِنْتِهَايٌ sözündə; vav və ya ya hərfi artıq elifdən sonra gələrsə, yüngüllük üçün həmzəyə çevrilir və إِنْتِهَايٌ sözündəki vav hərfi həmzəyə çevrilir və masdarımız إِنْتِهَاءٌ olur.

Emsile-i Muttaridə

إِنْتَهَوْا	إِنْتَهَيَا	إِنْتَهَى
إِنْتَهَيْنَ	إِنْتَهَتَا	إِنْتَهَتْ
إِنْتَهَيْتُمْ	إِنْتَهَيْتُمَا	إِنْتَهَيْتَ
إِنْتَهَيْتُنَّ	إِنْتَهَيْتُمَا	إِنْتَهَيْتِ
إِنْتَهَيْنَا إِنْتَهَيْتُ

يَنْتَهُونَ	يَنْتَهِيَانِ	يَنْتَهِي
يَنْتَهِينَ	تَنْتَهِيَانِ	تَنْتَهِي
تَنْتَهُونَ	تَنْتَهِيَانِ	تَنْتَهِي
تَنْتَهِينَ	تَنْتَهِيَانِ	تَنْتَهِينَ
نَنْتَهِي أَنْتَهِي

Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.