İfal Babından Nakıs Bina-i Vavi Emsilə-i Müxtəlifəsi

İfâl Nakıs Bina-i Vavi	Mazi	Muzari	Məsdər
Vəzin	أَفْعَلَ	يُفْعِلُ	إِفْعَالًا
Mövzun	أَعْطَى	يُعْطِي	إِعْطَاءً
Əsli	أَعْطَوَ	يُعْطِوُ	إِعْطَاوًا

أَعْطَى "verdi" feilinin nakıs bina-i vavi olan mazi bir feil olduğunu görürük. Əsli أَعْطَوَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə lâm ul-fiil olan vav hərfi əvvəlcə ya hərfinə, daha sonra isə elif hərfinə çevrilmişdir. Bu أَعْطَى feilinin bina-i vavi olduğunu məsdərindən anlayırıq, feil bu baba girməmişdən əvvəlki mimsiz məsdəri عَطْوٌ -dur.

أَعْطَى Feilinin İ'lâli

Əsli	أَعْطَوَ
Vav ya oldu	أَعْطَيَ
Ya elif oldu	أَعْطَى
Son halı	أَعْطَى

يُعْطِي Feilinin İ'lâli

Əsli	يُعْطِوُ
Vav ya oldu	يُعْطِيُ
Ya sakin oldu	يُعْطِي

Emsile-i Muxtəlifə

مُعْطٍ

مُعْطًى

لَمْ يُعْطِ

لَمَّا يُعْطِ

مَا يُعْطِي

لاَ يُعْطِي

لَنْ يُعْطِيَ

لِيُعْطِ

لاَ يُعْطِ

أَعْطِ

لاَ تُعْطِ

مُعْطًى

إِعْطَاءَةً

إِعْطَاءَةً حَسَنَةً

أُعَيْطِيٌّ

إِعْطَائِيٌّ

أَحْسَنُ إِعْطَاءً

مَا أَحْسَنَ إِعْطَائَهُ

أَحْسِنْ بِإِعْطَائِهِ

*Bu feildən ism-i alət və mübaliğəli ism-i fail düzəlməz.

Muzari Feilin Əslləri

Əsli

Son Hali

يُعْطِوُ	يُعْطِي
لَمْ يُعْطِوْ	لَمْ يُعْطِ
لَمَّا يُعْطِوْ	لَمَّا يُعْطِ
مَا يُعْطِوُ	مَا يُعْطِي
لاَ يُعْطِوُ	لاَ يُعْطِي
لَنْ يُعْطِوَ	لَنْ يُعْطِيَ
لِيُعْطِوْ	لِيُعْطِ
لاَ يُعْطِوْ	لاَ يُعْطِ
أَعْطِوْ	أَعْطِ
لاَ تُعْطِوْ	لاَ تُعْطِ

Muzari Feillərin Məchulləri

Nakıs bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul edilmək istədikdə muzaraât hərfi artıq damməlidir və olduğu kimi qalır, feilinin ayn-ul fiili isə fəthalanır.

Məchul

Məlum

يُعْطَي	يُعْطِي
لَمْ يُعْطَ	لَمْ يُعْطِ
لَمَّا يُعْطَ	لَمَّا يُعْطِ
مَا يُعْطَي	مَا يُعْطِي
لاَ يُعْطَي	لاَ يُعْطِي
لَنْ يُعْطَي	لَنْ يُعْطِيَ
لِيُعْطَ	لِيُعْطِ
لاَ يُعْطَ	لاَ يُعْطِ
لِتُعْطَ	أَعْطِ
لاَ تُعْطَ	لاَ تُعْطِ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siğalarını müxatəb və müxatəbə siğalarından əldə edirik. İfâl babından gələn nakıs bina-i vavi bir feilinin əmr siğasını muzari feilinin i'lâl olunmuş halından əldə edirik.

أَعْطِ	تُعْطِي
أَعْطِيَا	تُعْطِيَانِ
أَعْطُوا	تُعْطُونَ
أَعْطِي	تُعْطِينَ
أَعْطِيَا	تُعْطِيَانِ
أَعْطِينَ	تُعْطِينَ

Gördüyümüz kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i hazır prosesinə baxaq;

Muzari Feilin Əsli	تُعْطِوُ
İ'lâlli Muzari Feil	تُعْطِي
Muzaraât hərfi silindi	عْطِي
Sonu cəzm olundu	عْطِي
Ya hazf olundu	عْطِ
Əvvəlinə fətəli vasıl həmzəsi gəldi	أَعْطِ

Cədvəldəki nakıs feilinin sonunda olan illet hərfinin hazf olunması, daha əvvəl vav olması və bu vav hərfinin əvvəlcə ya hərfinə, sonra isə bu ya hərfinin sakitləşdirilməsinə görədir. 

İfâl Babından Müştəq Emr-i Hazır Haqqında

Sülasi məzid rübai bablar hissəsində də izah edildiyi kimi, bu babdan gələn emr-i hazır feilləri hər feildə olduğu kimi müxatəb və ya müxatəbə siğalarından yaranır. Daha əvvəl sülasi mücərrəd olan bir feil (salim və ya mütəl olması fərq etməz) ifâl babına daxil olarsa, muzari feillərinin əsllərində muzaraât hərfindən sonra fətəli bir vasıl həmzəsi olur. Biz əmr feili düzəldərkən əvvəldəki muzaraât hərfini hazf etdikdə bu fətəli vasıl həmzəsi üzə çıxır, bu səbəbdən əmr üçün gətirilən vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır və ifâl babının emr-i hazır siğası أَفْعِلْ vəzinində olur. Məsələlərdəki kimi nakıs bina-i vavi bir feil üçün ifâl babının emr-i hazır siğası أَفْعِ vəzinindədir.

İ'lâl Prosesi	İfâl babından sahih bir feilinin emr-i hazır çəkimi	İfâl babından nakıs bina-i vavi bir feilinin emr-i hazır çəkimi
Müfrəd müzəkkər müxatəbə bir feil	تُكْرِمُ	تُعْطِي
Bu feilinin əsli	تُأَكْرِمُ	تُأَعْطِي
Muzaraât hərfi hazf olundu	أَكْرِمُ	أَعْطِي
Sonu cəzm olundu və emr-i hazır əldə edildi	أَكْرِمْ	أَعْطِ

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i Qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lâm" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu illetli olan muzari feilinin sonundakı illet hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzəkkər qayıb siğasından nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir. 

لِيُعْطِ	يُعْطِي
لِيُعْطِيَا	يُعْطِيَانِ
لِيُعْطُوا	يُعْطُونَ
لِتُعْطِ	تُعْطِي
لِتُعْطِيَا	تُعْطِيَانِ
لِيُعْطِينَ	يُعْطِينَ

Gördüyümüz kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olunmuş muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyə baxaq;

Müfrəd müzəkkər qayıb Əsli	يُعْطِوُ
Vav ya oldu	يُعْطِيُ
Ya sakin oldu	يُعْطِي
Emir lam'ı gəldi	لِيُعْطِي
Sondakı illet hazf olundu	لِيُعْطِ
Son halı	لِيُعْطِ

İsm-i Fail

İfâl babından gələn nakıs bina-i vavi bir feilinin ism-i fail siğası مُفْعِلٌ vəzinindədir. Bu vəzində ayn ul-fiil göründüyü kimi kəsrəlidir.

Vəzin	مُفْعِلٌ
Əsli Mövzun	مُعْطِوٌ
Sözün sonunda olan lâm ul-fiil vav hərfinin əvvəlində kəsrəli bir hərf varsa, o halda vav hərfi ya hərfinə çevrilir	مُعْطِيٌ
Lâm ul-fiil vav və ya ya damməli və ya kəsrəli olub, əvvəlindəki hərf də damməli və ya kəsrəlidirsə, o halda vav və ya ya (misalda ya hərfi) sakitləşdirilir	مُعْطِيِنْ
Lâm ul-fiil vav hərfindən muncalib ya hərfi ilə sakit nun olan tənvin iki sakit olduğundan sakit olan ya hərfi hazf edilir	مُعْطِينْ
Vav hərfindən muncalib sakit ya hazf edildikdən sonra geriyə sakit nun qalır və bu nun isə əvvəlki hərfin hərəkəsinə daxil olur	مُعْطِنْ
Bütün əməliyyatlardan sonra sözün son halı	مُعْطٍ

İsm-i Məf'ul

İfâl babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siğası مُفْعَلٌ şəklindədir. 

Vəzin	مُفْعَلٌ
Əsli Mövzun	مُعْطَوٌ
Sözün sonunda olan lâm ul-fiil vav hərfinin əvvəlində kəsrəli bir hərf varsa, o halda vav hərfi ya hərfinə çevrilir	مُعْطَيٌ
Vav və ya ya hərəkəli olub, əvvəlindəki hərf də fətəlidirsə, o halda vav və ya ya hərfi elif hərfinə çevrilir	مُعْطَانْ
Lâm ul-fiil ya hərfindən muncalib elif hərfi ilə sakit nun olan tənvin iki sakit olduğundan sakit olan elif hərfi hazf edilir	مُعْطَنْ
Ya hərfindən muncalib sakit elif hazf edildikdən sonra geriyə sakit nun qalır və bu nun isə əvvəlki hərfin hərəkəsinə daxil olur	مُعْطًى

Emsile-i Muttaridə

أَعْطَوْا	أَعْطَيَا	أَعْطَى
أَعْطَيْنَ	أَعْطَتَا	أَعْطَتْ
أَعْطَيْتُمْ	أَعْطَيْتُمَا	أَعْطَيْتَ
أَعْطَيْتُنَّ	أَعْطَيْتُمَا	أَعْطَيْتِ
أَعْطَيْنَا أَعْطَيْتُ

يُعْطُونَ	يُعْطِيَانِ	يُعْطِي
يُعْطِينَ	تُعْطِيَانِ	تُعْطِي
تُعْطُونَ	تُعْطِيَانِ	تُعْطِي
تُعْطِينَ	تُعْطِيَانِ	تُعْطِينَ
نُعْطِي أُعْطِي

Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.