Nakıs Bina-i Vavi 5-ci Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi

5. Bab Naqis Bina-i Vavi	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	فَعُلَ	يَفْعُلُ	فِعْلاَنٌ
Mövzun	سَرُوَ	يَسْرُو	سَرْوٌ
Əsli	سَرُوَ	يَسْرُوُ

سَرُوَ "şərəfli oldu" feilinin naqis bina-i vavi olan mazi bir feil olduğunu görürük. Bu سَرُوَ feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən başa düşürük, məzdəri سَرْوٌ şəklində lâm ul-fiilində vav hərfini saxlayır.

Emsile-i Muxtəlifə

سَرِيٌّ

مَسْرُوٌّ

لَمْ يَسْرُ

لَمَّا يَسْرُ

مَا يَسْرُو

لاَ يَسْرُو

لَنْ يَسْرُو

لِيَسْرُ

لاَ يَسْرُ

أُسْرُ

لاَ تَسْرُ

مَسْرًى

سَرْوَةً

سِرْوَةً

سُرَيٌّ

سَرْوِيٌّ

سِرَاءٌ

أَسْرَى

مَا أَسْرَاهُ

أَسْرِ بِهِ

Muzari Feilin Əsləri

Əsli

Son Hali

يَسْرُوُ	يَسْرُو
لَمْ يَسْرُوْ	لَمْ يَسْرُ
لَمَّا يَسْرُوْ	لَمَّا يَسْرُ
مَا يَسْرُوُ	مَا يَسْرُو
لاَ يَسْرُوُ	لاَ يَسْرُو
لَنْ يَسْرُوَ	لَنْ يَسْرُو
لِيَسْرُوْ	لِيَسْرُ
لاَ يَسْرُوْ	لاَ يَسْرُ
أُسْرُوْ	أُسْرُ
لاَ تَسْرُوْ	لاَ تَسْرُ

Muzari Feillərin Məchulləri

Naqis bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfi dammələnir və ayn ul-fiil fəthalanır. 5-ci babdan gələn bütün feillər lazım feil olduğu üçün məchul hallarında hərf-i cerr istifadə olunur.

Məchul

Məlum

يُسْرَى لَهُ	يَسْرُو
لَمْ يُسْرَ لَهُ	لَمْ يَسْرُ
لَمَّا يُسْرَ لَهُ	لَمَّا يَسْرُ
مَا يُسْرَى لَهُ	مَا يَسْرُو
لاَ يُسْرَى لَهُ	لاَ يَسْرُو
لَنْ يُسْرَى لَهُ	لَنْ يَسْرُو
لِيُسْرَ لَهُ	لِيَسْرُ
لاَ يُسْرَ لَهُ	لاَ يَسْرُ
لِيُسْرَ لَكَ	أُسْرُ
لاَ تُسْرَ لَكَ	لاَ تَسْرُ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siqalarını müxatab və müxataba siqalarından əldə edirik. Beşinci babdan gələn naqis bina-i vavi feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lala uğramış halından əldə edə bilərik. 

أُسْرُ	تَسْرُو
أُسْرُوَا	تَسْرُوَانِ
أُسْرُوا	تَسْرُونَ
أُسْرِي	تَسْرِينَ
أُسْرُوَا	تَسْرُوَانِ
أُسْرُونَ	تَسْرُونَ

Göründüyü kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lala uğramış müxatab muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i hazır feillərindəki i'lalı görək;

Muzari Feilin Əsli	تَسْرُوُ
İ'lallı Muzari Feil	تَسْرُو
Muzaraət hərfi silindi	سْرُو
Sonu cəzm olundu, vav düşdü	سْرُ
Vasıl həmzəsi gəldi	أُسْرُ

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lala uğramış hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli "lam" edatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu ilət hərfi ilə bitən muzari feilinin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. 

لِيَسْرُ	يَسْرُو
لِيَسْرُوَا	يَسْرُوَانِ
لِيَسْرُوا	يَسْرُونَ
لِتَسْرُ	تَسْرُو
لِتَسْرُوَا	تَسْرُوَانِ
لِيَسْرُونَ	يَسْرُونَ

Göründüyü kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lala uğramış qayıb muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;

Müfrəd müzekkər qayıb Əsli	يَسْرُوُ
İ'lallı Hali	يَسْرُو
Lam ul-emir əlavə olundu	لِيَسْرُو
vav hazf olundu	لِيَسْرُ

İsm-i Fail

Sülasi mücərrədlərin 5-ci babından gələn naqis bina-i vavi feilinin ism-i fail siqası, yəni sifət-i müşəbbəhə siqası فَعِيلٌ vəznindədir. Naqis feillərdəki ism-i faillərdə bir sıra i'lal qaydaları keçərlidir.

İsm-i Fail vəzni	فَعِيلٌ
Əsl	سَرِيوٌ
vav ya oldu	سَرِييٌ
iki ya idqam oldu	سَرِيٌّ

İsm-i Meful

Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ümumilikdə ism-i meful siqası مَفْعُولٌ şəklində olur. Təbii ki, naqis bina-i vavi feilimizdə də bir i'lal mövcuddur;

Vəzn	مَفْعُولٌ
Əsl Mövzun	مَسْرُووٌ
İki vav idqam oldu	مَسْرُوٌّ

Masdar-ı Mîmî

Masdar-ı Mîmî, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَسْرًى sözünün əsli مَحْسَنٌ kimi مَسْرَوٌ şəklindədir. Sözün 4-cü hərfində olan vav hərfinin əvvəlindəki hərf kəsrəli və ya fətəli olarsa, bu halda həmin vav hərfi ya hərfinə çevrilir və مَسْرَوٌ sözümüz مَسْرَيٌ olur. Qaydaya görə vav və ya ya hərfləri hərəkəli olub, onlardan əvvəlki hərf fətəli olarsa və bu vav və ya ya hərflərinin elif hərfinə çevrilməsinə maneə yoxdursa, həmin vav və ya ya hərfi elif hərfinə çevrilir. Bu qaydaya əsasən مَسْرَيٌ sözündəki lâm ul-fiil ya hərfi elif hərfinə çevrilir və sözümüz مَسْرَانْ olur. مَسْرَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə sakit tənvin nunu bir yerdə iki sakit kimi qalır, amma sarf baxımından caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hərfi hazf edilir və sözümüz مَسْرَنْ olur, sakit nun isə əvvəlindəki fətəli ğayn hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مَسْرًا olur. 

Sözümüz	مَصْرًى
Əsli	مَسْرَوٌ
vav ya oldu	مَسْرَيٌ
ya elifə döndü	مَسْرَانْ
elif hazf olundu	مَسْرَنْ
tənvin əvvəlki hərfə tabe oldu	مَسْرًى

İsm-i təsğir olan سُرَيٌّ sözünün əsli سُرَيْوٌ şəklindədir. Qaydaya görə birincisi sakit ya və ikincisi hərəkəli ya bir yerdə olduqda vav hərfi ya hərfinə çevrilir və söz سُرَيْيٌ olur. İki ya bir yerdə olduqda vacib idqam baş verir və sözümüz سُرَيٌّ olur.

Mübaliğəli ism-i fail olan سَرَّاءٌ sözünün əsli سَرَّاوٌ şəklindədir. Qaydaya görə lâm ul-fiil vav və ya hərfindən əvvəl bir əlavə elif varsa, bu halda həmin vav və ya ya həmzəyə çevrilir, bu halda سَرَّاوٌ sözü سَرَّاءٌ olur.

İsm-i təfdil olan أَسْرَى sözünün əsli أَسْرَوُ şəklindədir. Sözün 4-cü hərfində olan vav hərfinin əvvəlində kəsrəli və ya fətəli bir hərf varsa, bu vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz أَسْرَيُ olur. Yenə qaydaya görə vav və ya ya hərfi hərəkəli olub, əvvəlki hərf də fətəli olarsa və bu vav və ya ya hərfinin elifə çevrilməsinə maneə yoxdursa, həmin vav və ya ya hərfi elifə çevrilir və أَسْرَيُ sözünün sonundakı hərəkəli ya hərfi elifə çevrilərək أَسْرَى olur.

Emsile-i Muttaride

سَرُوا	سَرُوَا	سَرُوَ
سَرُونَ	سَرُوَتَا	سَرُوَتْ
سَرُوتُمْ	سَرُوتُمَا	سَرُوتَ
سَرُوتُنَّ	سَرُوتُمَا	سَرُوتِ
سَرُونَا سَرُوتُ

يَسْرُونَ	يَسْرُوَانِ	يَسْرُو
يَسْرُونَ	تَسْرُوَانِ	تَسْرُو
تَسْرُونَ	تَسْرُوَانِ	تَسْرُو
تَسْرُونَ	تَسْرُوَانِ	تَسْرِينَ
نَسْرُو أَسْرُو

Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.