Nakıs Bina-i Yai 4-cü Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi

4. Bab Naqis Bina-i Yai	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	فَعِلَ	يَفْعَلُ	فَعْلٌ
Mövzun	خَشِيَ	يَخْشَى	خَشْيٌ
Əsli	خَشِيَ	يَخْشَيُ

خَشِيَ "çəkinmək, qorxmaq, hörmət etmək" feilinin naqis bina-i yai olan mazi bir feil olduğunu görürük. Bu خَشِيَ feilinin bina-i yai olduğunu məzdərindən başa düşürük, məzdəri خَشْيٌ şəklində lâm ul-fiilində ya hərfini saxlayır.

Emsile-i Muxtelife

خَاشٍ

مَخْشِيٌّ

لَمْ يَخْشَ

لَمَّا يَخْشَ

مَا يَخْشَى

لاَ يَخْشَى

لَنْ يَخْشَى

لِيَخْشَ

لاَ يَخْشَ

إِخْشَ

لاَ تَخْشَ

مَخْشًى

مِخْشًى

خَشْيَةً

خِشْيَةً

خُشَيٌّ

خَشْيِيٌّ

خَشَّاءٌ

أَخْشَى

مَا أَخْشَاهُ

أَخْشِ بِهِ

Muzari Feilin Əslləri

Əsli

Son Hali

يَخْشَيُ	يَخْشَى
لَمْ يَخْشَيْ	لَمْ يَخْشَ
لَمَّا يَخْشَيْ	لَمَّا يَخْشَ
مَا يَخْشَيُ	مَا يَخْشَى
لاَ يَخْشَيُ	لاَ يَخْشَى
لَنْ يَخْشَيَ	لَنْ يَخْشَى
لِيَخْشَيْ	لِيَخْشَ
لاَ يَخْشَيْ	لاَ يَخْشَ
إِخْشَيْ	إِخْشَ
لاَ تَخْشَيْ	لاَ تَخْشَ

Muzari Feillərin Məchulləri

Naqis bina-i yai olan məlum bir muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfi dammələnir.

Məchul

Məlum

يُخْشَى	يَخْشَى
لَمْ يُخْشَ	لَمْ يَخْشَ
لَمَّا يُخْشَ	لَمَّا يَخْشَ
مَا يُخْشَى	مَا يَخْشَى
لاَ يُخْشَى	لاَ يَخْشَى
لَنْ يُخْشَى	لَنْ يَخْشَى
لِيُخْشَ	لِيَخْشَ
لاَ يُخْشَ	لاَ يَخْشَ
لِتُخْشَ	إِخْشَ
لاَ تُخْشَ	لاَ تَخْشَ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siğalarını müxatəb və müxatəbə siğalarından əldə edirik. Dördüncü babdan gələn naqis bina-i yai bir feilinin əmr siğasını muzari feilinin i'lala uğramış halından əldə edə bilərik.

إِخْشَ	تَخْشَى
إِخْشَيَا	تَخْشَيَانِ
إِخْشَوْا	تَخْشَوْنَ
إِخْشَيْ	تَخْشَيْنَ
إِخْشَيَا	تَخْشَيَانِ
إِخْشَيْنَ	تَخْشَيْنَ

Gördüyümüz kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lala uğramış müxatəb muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i hazır feillərdəki i'lalı görək;

Muzari Feilin Əsli	تَخْشَيُ
İ'lallı Muzari Feil	تَخْشَى
Muzaraət hərfi silindi	خْشَى
Sonu cəzimləndi, elif düşdü	خْشَ
Vasıl həmzəsi gəldi	إِخْشَ

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lala uğramış hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu illet hərfli olan muzari feilinin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu xaricindəki muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siğasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir.

لِيَخْشَ	يَخْشَى
لِيَخْشَيَا	يَخْشَيَانِ
لِيَخْشَوْا	يَخْشَوْنَ
لِتَخْشَ	تَخْشَى
لِتَخْشَيَا	تَخْشَيَانِ
لِتَخْشَيْنَ	يَخْشَيْنَ

Gördüyümüz kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lala uğramış qayıb muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;

Müfrəd müzekkər qayıb Əsli	يَخْشَيُ
İ'lallı Hali	يَخْشَى
Lam ul-emir əlavə olundu	لِيَخْشَى
elif hazf edildi	لِيَخْشَ

İsm-i Fail

Sülasi mücərrədlərin 4-cü babından gələn naqis bina-i yai bir feilinin ism-i fail siğası فَاعِلٌ vəznində olur. Naqis feillərdəki ism-i faillərdə bəzi i'lal qaydaları tətbiq olunur.

İsm-i Fail vəzni	فَاعِلُ
Əsli	خَاشِيٌ
sondakı dammə sakin oldu	خَاشِيِنْ
ya sakin oldu	خَاشِينْ
ya hazf edildi	خَاشِنْ
tənvin ma qablinə qatıldı	خَاشٍ

İsm-i Məf'ul

Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ümumiyyətlə ism-i məf'ul siğası مَفْعُولٌ şəklində olur. Təbii ki, naqis bina-i yai feilimizdə də bir i'lal mövcuddur;

Vəzn	مَفْعُولٌ
Əsli Mövzun	مَخْشُويٌ
vav ya oldu	مَخْشُيْيٌ
ayn ul-feil kəsrələndi	مَخْشِيْيٌ
iki ya idqama uğradı	مَخْشِيٌّ

Məzdar-i Mimi

Məzdar-i mimi, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَخْشًى sözünün əsli مَعْلَمٌ kimi مَخْشَيٌ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkəli olub ma qabllərindəki hərf fətəli olarsa və o vav və ya hərflərini elif hərfinə çevirməyə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir. Bu qaydaya görə مَخْشَيٌ sözündəki lâm ul-feil ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz مَخْشَانْ olur. مَخْشَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə sakin tənvin nunu bir yerdə iki sakin olaraq qalır, amma sarf baxımından caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hazf edilir və sözümüz مَخْشَنْ olur, sakin nun isə ma qabldakı fətəli şın hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مَخْشًى olur.

Sözümüz	مَخْشًى
Əsli	مَخْشَيٌ
ya elifə çevrildi	مَخْشَانْ
elif hazf edildi	مَخْشَنْ
tənvin ma qablinə tabe oldu	مَخْشًى

İsm-i Alət

İsm-i alət olan مِخْشًى sözünün əsli مِعْلَمٌ kimi مِخْشَيٌ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkəli olub ma qabllərindəki hərf fətəli olarsa və o vav və ya hərflərini elif hərfinə çevirməyə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir. Bu qaydaya görə مِخْشَيٌ sözündəki lâm ul-feil ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz مِخْشَانْ olur. مِخْشَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə sakin tənvin nunu bir yerdə iki sakin olaraq qalır, amma sarf baxımından caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hazf edilir və sözümüz مِخْشَنْ olur, sakin nun isə ma qabldakı fətəli dad hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مِخْشًى olur.

Sözümüz	مِخْشًى
Əsli	مِخْشَيٌ
ya elifə çevrildi	مِخْشَانْ
elif hazf edildi	مِخْشَنْ
tənvin ma qablinə tabe oldu	مِخْشًى

Mübaliğəli ism-i fail olan خَشَّاءٌ sözünün əsli خَشَّايٌ şəklindədir. Qaydaya görə lâm ul-feil vav və ya hərflərindən əvvəl əlavə bir elif varsa, o halda bu vav və ya hərf həmzəyə çevrilir, bu halda خَشَّايٌ sözü خَشَّاءٌ olur.

İsm-i təfdil olan أَخْشَى sözünün əsli أَخْشَيُ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkəli olub özlərindən əvvəlki hərf də fətəli olarsa və o vav və ya hərflərinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir və أَخْشَيُ sözünün sonundakı hərəkəli vav hərfi elifə çevrilərək أَخْشَى olur.

Fiil-i təəccübü l-əvvəl siğasının əsli مَا أَخْشَيَهُ şəklindədir. İsm-i təfdildəki qayda tətbiq edilərək مَا أَخْشَاهُ formasını alır. İsm-i təfdildə elif yerinə ى hərfi istifadə olunsa da, bu siğada ا hərfi istifadə olunmuşdur.

Emsile-i Muttaride

خَشُوا	خَشِيَا	خَشِيَ
خَشِينَ	خَشِيَتَا	خَشِيَتْ
خَشِيتُمْ	خَشِيتُمَا	خَشِيتَ
خَشِيتُنَّ	خَشِيتُمَا	خَشِيتِ
خَشِينَا خَشِيتُ

يَخْشَوْنَ	يَخْشَيَانِ	يَخْشَى
يَخْشَيْنَ	تَخْشَيَانِ	تَخْشَى
تَخْشَوْنَ	تَخْشَيَانِ	تَخْشَى
تَخْشَيْنَ	تَخْشَيَانِ	تَخْشَيْنَ
نَخْشَى أَخْشَى

Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.