Nakıs Bina-i Vavi 4-cü Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi

4. Bab Naqis Bina-i Vavi	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	فَعِلَ	يَفْعَلُ	فِعْلاَنٌ
Mövzun	رَضِيَ	يَرْضَى	رِضْوَانٌ
Əsli	رَضِوَ	يَرْضَوُ

رَضِيَ "razı oldu" feilinin naqis bina-i vavi olan mazi bir feil olmasıdır. Əsli رَضِوَ şəklindədir, i'lal qaydasına görə lam ul-feil olan vav hərfi ya hərfinə çevrilmişdir. Bu رَضِيَ feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən anlayırıq, məzdəri رِضْوَانٌ şəklində lam ul-feilində vav hərfini saxlayır.

Emsile-i Muxtəlifə

رَاضٍ

مَرْضِيٌّ

لَمْ يَرْضَ

لَمَّا يَرْضَ

مَا يَرْضَى

لاَ يَرْضَى

لَنْ يَرْضَى

لِيَرْضَ

لاَ يَرْضَ

إِرْضَ

لاَ تَرْضَ

مَرْضًى

مِرْضًى

رَضْوَةً

رِضْوَةً

رُضَيَّانٌ

رِضْوَانِيٌّ

رَضَّاءٌ

أَرْضَى

مَا أَرْضَاهُ

أَرْضِ بِهِ

Muzari Feilin Əslləri

Əsli

Son Hali

يَرْضَوُ	يَرْضَى
لَمْ يَرْضَوْ	لَمْ يَرْضَ
لَمَّا يَرْضَوْ	لَمَّا يَرْضَ
مَا يَرْضَوُ	مَا يَرْضَى
لاَ يَرْضَوُ	لاَ يَرْضَى
لَنْ يَرْضَوَ	لَنْ يَرْضَى
لِيَرْضَوْ	لِيَرْضَ
لاَ يَرْضَوْ	لاَ يَرْضَ
إِرْضَوْ	إِرْضَ
لاَ تَرْضَوْ	لاَ تَرْضَ

Muzari Feillərin Məchulləri

Naqis bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfi dammələnir.

Məchul

Məlum

يُرْضَى	يَرْضَى
لَمْ يُرْضَ	لَمْ يَرْضَ
لَمَّا يُرْضَ	لَمَّا يَرْضَ
مَا يُرْضَى	مَا يَرْضَى
لاَ يُرْضَى	لاَ يَرْضَى
لَنْ يُرْضَى	لَنْ يَرْضَى
لِيُرْضَ	لِيَرْضَ
لاَ يُرْضَ	لاَ يَرْضَ
لِتُرْضَ	إِرْضَ
لاَ تُرْضَ	لاَ تَرْضَ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siğalarını müxatəb və müxatəbə siğalarından əldə edirik. Dördüncü babdan gələn naqis bina-i vavi bir feilinin əmr siğasını muzari feilinin i'lal görmüş halından əldə edə bilərik.

إِرْضَ	تَرْضَى
إِرْضَيَا	تَرْضَيَانِ
إِرْضَوْا	تَرْضَوْنَ
إِرْضَيْ	تَرْضَيْنَ
إِرْضَيَا	تَرْضَيَانِ
إِرْضَيْنَ	تَرْضَيْنَ

Gördüyümüz kimi emr-i hazır çəkimlərini i'lal olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik. İndi isə emr-i hazır feillərdəki i'lalı görək;

Muzari Feilin Əsli	تَرْضَوُ
İ'lallı Muzari Feil	تَرْضَى
Muzaraət hərfi silindi	رْضَى
Sonu cəzm olundu, elif düşdü	رْضَ
Vasıl həmzəsi gəldi	إِرْضَ

Emr-i Qayib Çəkimləri

Emr-i qayib çəkimlərini qayib və qayibə olan muzari feillərin i'lal olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli "lam" edatı, yəni lam ul-emir olan əmr lamı əlavə olunur və sonu illet hərfli olan muzari feilinin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayib siğasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir.

لِيَرْضَ	يَرْضَى
لِيَرْضَيَا	يَرْضَيَانِ
لِيَرْضَوْا	يَرْضَوْنَ
لِتَرْضَ	تَرْضَى
لِتَرْضَيَا	تَرْضَيَانِ
لِيَرْضَيْنَ	يَرْضَيْنَ

Gördüyümüz kimi emr-i qayib çəkimlərini i'lal olunmuş qayib muzari feillərdən düzəltdik. İndi isə emr-i qayib feildəki dəyişikliyi görək;

Müfrəd müzekkər qayib Əsli	يَرْضَوُ
İ'lallı Hali	يَرْضَى
Lam ul-emir əlavə olundu	لِيَرْضَى
ya hazf olundu	لِيَرْضَ

İsm-i Fail

Sülasi mücərrədlərin 4-cü babından gələn naqis bina-i vavi bir feilinin ism-i fail siğası فَاعِلٌ vəznindədir. Naqis feillərdəki ism-i faillərdə bir sıra i'lal qaydaları keçərlidir.

İsm-i Fail vəzni	فَاعِلُ
Əsl	رَاضِوٌ
vav ya oldu	رَاضِيٌ
ya sakin oldu	رَاضِيِنْ
ya hazf olundu	رَاضِنْ
tənvin ma qablinə birləşdi	رَاضٍ

İsm-i Meful

Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ümumilikdə ism-i meful siğası مَفْعُولٌ şəklində olur. Təbii ki, naqis bina-i vavi feilimizdə də bir i'lal mövcuddur;

Vəzn	مَفْعُولٌ
Əsl Mövzun	مَرْضُووٌ
vav ya oldu	مَرْضُويٌ
vav ya oldu	مَرْضُيْيٌ
ayn ul-feil kəsrələndi	مَرْضِيْيٌ
iki ya idqam olundu	مَرْضِيٌّ

Masdar-ı Mimi

Masdar-ı Mimi, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَرْضًى isminin əsli مَعْلَمٌ kimi مَرْضَوٌ şəklindədir. Bundan sonra sözün 4-cü hərfi vav olarsa və ma qabldakı hərf də kəsrəli və ya fəthəli olarsa, o halda vav hərfi ya hərfinə çevrilir və مَرْضَوٌ olan söz مَرْضَيٌ olur. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkəli olub, ma qabldakı hərf isə fəthəli olarsa və bu vav və ya hərflərinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir. Bu qaydaya əsasən مَرْضَيٌ sözündəki lam ul-feil ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz مَرْضَانْ olur. مَرْضَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə sakit tənvin nunu bir yerdə iki sakit qalır, amma sarf baxımından caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hazf olunur və sözümüz مَرْضَنْ olur, sakit nun isə ma qabldakı fəthəli dad hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مَرْضًى olur.

Sözümüz	مَرْضًى
Əsli	مَرْضَوٌ
vav ya oldu	مَرْضَيٌ
ya elifə döndü	مَرْضَانْ
elif hazf olundu	مَرْضَنْ
tənvin ma qablinə tabe oldu	مَرْضًى

İsm-i Alət

İsm-i alət olan مِرْضًى isminin əsli مِعْلَمٌ kimi مِرْضَوٌ şəklindədir. Bundan sonra sözün 4-cü hərfi vav olarsa və ma qabldakı hərf də kəsrəli və ya fəthəli olarsa, o halda vav hərfi ya hərfinə çevrilir və مِرْضَوٌ olan söz مِرْضَيٌ olur. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkəli olub, ma qabldakı hərf isə fəthəli olarsa və bu vav və ya hərflərinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir. Bu qaydaya əsasən مِرْضَيٌ sözündəki lam ul-feil ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz مِرْضَانْ olur. مَرْضَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə sakit tənvin nunu bir yerdə iki sakit qalır, amma sarf baxımından caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hazf olunur və sözümüz مِرْضَنْ olur, sakit nun isə ma qabldakı fəthəli dad hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مِرْضًى olur.

Sözümüz	مِرْضًى
Əsli	مِرْضَوٌ
vav ya oldu	مِرْضَيٌ
ya elifə döndü	مِرْضَانْ
elif hazf olundu	مِرْضَنْ
tənvin ma qablinə tabe oldu	مِرْضًى

İsm-i təsğir olan رُضَيَّانٌ sözünün əsli رُضَيْوَانٌ şəklindədir. Bundan sonra birincisi sakit olaraq bir yerdə olan vav və ya hərflərindən vav hərfi yüngüllük üçün ya hərfinə çevrilir və sözümüz رُضَيْيَانٌ olur. Bundan sonra iki ya bir yerdə və birincisi sakit, ikincisi mütəhərrik olduğu üçün vacib idqam baş verir və sözümüz رُضَيَّانٌ olur.

Mübaliğəli ism-i fail olan رَضَّاءٌ sözünün əsli رَضَّاوٌ şəklindədir. Qaydaya görə lam ul-feil vav və ya hərflərindən əvvəl bir artıq elif varsa, o halda bu vav və ya hərfi həmzəyə çevrilir, bu halda رَضَّاوٌ sözü رَضَّاءٌ olur.

İsm-i təfdil olan أَرْضَى sözünün əsli أَرْضَوُ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkəli olub, özündən əvvəlki hərf də fəthəli olarsa və o vav və ya hərfinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir və أَرْضَوُ sözünün sonundakı hərəkəli vav hərfi elifə çevrilərək أَرْضَى olur.

Fiil-i təəccübü-l-əvvəl siğasının əsli مَا أَرْضَوَهُ şəklindədir. İsm-i təfdildəki qayda tətbiq olunaraq مَا أَرْضَاهُ halını alır. İsm-i təfdildə elif yerinə ى hərfi istifadə olunsa da, bu siğada ا hərfi işlədilmişdir.

Emsile-i Muttaridə

رَضُوا	رَضِيَا	رَضِيَ
رَضِينَ	رَضِيَتَا	رَضِيَتْ
رَضِيتُمْ	رَضِيتُمَا	رَضِيتَ
رَضِيتُنَّ	رَضِيتُمَا	رَضِيتِ
رَضِينَا رَضِيتُ

يَرْضَوْنَ	يَرْضَيَانِ	يَرْضَى
يَرْضَيْنَ	تَرْضَيَانِ	تَرْضَى
تَرْضَوْنَ	تَرْضَيَانِ	تَرْضَى
تَرْضَيْنَ	تَرْضَيَانِ	تَرْضَيْنَ
نَرْضَى أَرْضَى

Bu feilinin bütün çəkilişləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.