Nakıs Bina-i Yai 3-cü Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi
| 3. Bab Naqis Bina-i Yai | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzn | فَعَلَ | يَفْعَلُ | فَعْلٌ |
| Mövzun | سَعَى | يَسْعَى | سَعْيٌ |
| Əsli | سَعَيَ | يَسْعَيُ |
سَعَى "çalışdı, səy etdi, cəhd göstərdi" feilinin naqis bina-i yai olan mazi bir feil formasıdır. Əsli سَعَيَ şəklindədir, i'lal qaydasına görə lam ul-feil olan ya hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu سَعَى feilinin bina-i yai olduğunu məzdərindən anlayırıq, məzdəri سَعْيٌ şəklində lam ul-feilində ya hərfini saxlayır.
Emsile-i Muxtəlifə
| سَاعٍ |
| مَسْعِيٌّ |
| لَمْ يَسْعَ |
| لَمَّا يَسْعَ |
| مَا يَسْعَى |
| لاَ يَسْعَى |
| لَنْ يَسْعَى |
| لِيَسْعَ |
| لاَ يَسْعَ |
| إِسْعَ |
| لاَ تَسْعَ |
| مَسْعًى |
| سَعْيَةً |
| سِعْيَةً |
| سُعَيٌّ |
| سَعْيِيٌّ |
| سَعَّاءٌ |
| أَسْعَى |
| مَا أَسْعَاهُ |
| أَسْعِ بِهِ |
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يَسْعَيُ | يَسْعَى |
| لَمْ يَسْعَيْ | لَمْ يَسْعَ |
| لَمَّا يَسْعَيْ | لَمَّا يَسْعَ |
| مَا يَسْعَيُ | مَا يَسْعَى |
| لاَ يَسْعَيُ | لاَ يَسْعَى |
| لَنْ يَسْعَيَ | لَنْ يَسْعَى |
| لِيَسْعَيْ | لِيَسْعَ |
| لاَ يَسْعَيْ | لاَ يَسْعَ |
| إِسْعَيْ | إِسْعَ |
| لاَ تَسْعَيْ | لاَ تَسْعَ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Naqis bina-i yai olan bir məlum muzari feil məchul edilmək istədikdə muzaraət hərfi dammələnir. Bu lazım feil olduğu üçün məchul halda hərf-i cerr istifadə olunur.
| Məchul | Məlum |
| يُسْعَى لَهُ | يَسْعَى |
| لَمْ يُسْعَ لَهُ | لَمْ يَسْعَ |
| لَمَّا يُسْعَ لَهُ | لَمَّا يَسْعَ |
| مَا يُسْعَى لَهُ | مَا يَسْعَى |
| لاَ يُسْعَى لَهُ | لاَ يَسْعَى |
| لَنْ يُسْعَى لَهُ | لَنْ يَسْعَى |
| لِيُسْعَ لَهُ | لِيَسْعَ |
| لاَ يُسْعَ لَهُ | لاَ يَسْعَ |
| لِيُسْعَ لَكَ | إِسْعَ |
| لاَ يُسْعَ لَكَ | لاَ تَسْعَ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır şəkillərini müxatəb və müxatəbə şəkillərindən əldə edirik. Üçüncü babdan gələn naqis bina-i yai feilinin əmr şəkilini muzari feilinin i'lal olunmuş formasından əldə edə bilərik.
| إِسْعَ | تَسْعَى |
| إِسْعَيَا | تَسْعَيَانِ |
| إِسْعَوْا | تَسْعَوْنَ |
| إِسْعَيْ | تَسْعَيْنَ |
| إِسْعَيَا | تَسْعَيَانِ |
| إِسْعَيْنَ | تَسْعَيْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i hazır şəkillərini i'lal olunmuş müxatəb muzari fellərdən düzəltdik. İndi emr-i hazır fellərdəki i'lalı görək;
| Muzari Feilin Əsli | تَسْعَيُ |
| İ'lallı Muzari Feil | تَسْعَى |
| Muzaraət hərfi silindi | سْعَى |
| Sonu cəzm olundu, elif düşdü | سْعَ |
| Vasıl həmzəsi gəldi | إِسْعَ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i qayıb şəkillərini qayıb və qayıbə olan muzari fellərin i'lal olunmuş formalarından düzəldirik. Bu muzari fellərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu illet hərfli olan muzari feilinin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunundan başqa muzari fellərin nunları da düşür. Cəmi müzəkkər qayıb formasında nun düşəndə yerinə bir elif gəlir.
| لِيَسْعَ | يَسْعَى |
| لِيَسْعَيَا | يَسْعَيَانِ |
| لِيَسْعَوْا | يَسْعَوْنَ |
| لِتَسْعَ | تَسْعَى |
| لِتَسْعَيَا | تَسْعَيَانِ |
| لِيَسْعَيْنَ | يَسْعَيْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i qayıb şəkillərini i'lal olunmuş qayıb muzari fellərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;
| Müfrəd müzəkkər qayıb Əsli | يَسْعَيُ |
| İ'lallı Hali | يَسْعَى |
| Lam ul-emir əlavə olundu | لِيَسْعَى |
| elif hazf olundu | لِيَسْعَ |
İsm-i Fail
Sülasi mücərrədlərin 3-cü babından gələn naqis bina-i yai feilinin ism-i fail şəkli فَاعِلٌ vəznindədir. Naqis fellərdəki ism-i faillərdə bir sıra i'lal qaydaları keçərlidir.
| İsm-i Fail vəzni | فَاعِلُ |
| Əsli | سَاعِيٌ |
| sondakı dammə sakin oldu | سَاعِيِنْ |
| ya sakin oldu | سَاعِينْ |
| ya hazf olundu | سَاعِنْ |
| tənvin əvvəlki hərfə birləşdi | سَاعٍ |
İsm-i Məf'ul
Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün fellərdə ümumiyyətlə ism-i məf'ul şəkli مَفْعُولٌ kimidir. Təbii ki, naqis bina-i yai feilimizdə də bir i'lal mövcuddur;
| Vəzn | مَفْعُولٌ |
| Əsli Mövzun | مَسْعُويٌ |
| vav ya oldu | مَسْعُييٌ |
| ayn ul-feil kəsrələndi | مَسْعِييٌ |
| iki ya idqama uğradı | مَسْعِيٌّ |
Masdar-ı Mimi
Masdar-ı Mimi, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَسْعًى sözünün əsli مَفْتَحٌ kimi مَسْعَيٌ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkətli olub, əvvəlki hərf fətəhli olarsa və bu vav və ya hərfinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir. Bu qaydaya görə مَسْعَيٌ sözündəki lam ul-feil ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz مَسْعَانْ olur. مَسْعَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə sakit tənvin nunu yanaşı iki sakit olaraq qalır, lakin sarf baxımından caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hazf edilir və sözümüz مَسْعَنْ olur, sakit nun isə əvvəlki fətəhli ayn hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مَسْعًى olur.
| Sözümüz | مَسْعًى |
| Əsli | مَسْعَيٌ |
| ya elifə döndü | مَسْعَانْ |
| elif hazf olundu | مَسْعَنْ |
| tənvin əvvəlki hərfə tabe oldu | مَسْعًى |
İsm-i təsğir olan سُعَيٌّ sözünün əsli سُعَيْيٌ şəklindədir. İki ya yanaşı və birincisi sakit, ikincisi hərəkətli olduğu üçün vacib idqam baş verir və sözümüz سُعَيٌّ olur.
Mübaliğəli ism-i fail olan سَعَّاءٌ sözünün əsli سَعَّايٌ şəklindədir. Qaydaya görə lam ul-feildən əvvəl əlavə bir elif varsa, bu vav və ya hərfi həmzəyə çevrilir, bu halda سَعَّايٌ sözü سَعَّاءٌ olur.
İsm-i təfdil olan أَسْعَى sözünün əsli أَسْعَيُ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya hərfi hərəkətli olub, əvvəlki hərf fətəhli olarsa və bu vav və ya hərfinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir və أَسْعَيُ sözünün sonundakı hərəkətli ya hərfi elifə çevrilərək أَسْعَى olur.
Fiil-i təəcübü-l-əvvəl sigasının əsli مَا أَسْعَيَهُ şəklindədir. İsm-i təfdildəki qayda tətbiq edilərək مَا أَسْعَاهُ formasını alır. İsm-i təfdildə elif yerinə ى hərfi istifadə olunsa da, bu sigada ا hərfi istifadə olunmuşdur.
Emsile-i Muttaridə
| سَعَوْا | سَعَيَا | سَعَى | ||
| سَعَيْنَ | سَعَتَا | سَعَتْ | ||
| سَعَيْتُمْ | سَعَيْتُمَا | سَعَيْتَ | ||
| سَعَيْتُنَّ | سَعَيْتُمَا | سَعَيْتِ | ||
|
||||
| يَسْعَوْنَ | يَسْعَيَانِ | يَسْعَى | ||
| يَسْعَيْنَ | تَسْعَيَانِ | تَسْعَى | ||
| تَسْعَوْنَ | تَسْعَيَانِ | تَسْعَى | ||
| تَسْعَيْنَ | تَسْعَيَانِ | تَسْعَيْنَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün şəkilləri təsrifat bölməsində yer alacaqdır.