Nakıs Bina-i Vavi 3-cü Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi

3. Bab Naqis Bina-i Vavi	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	فَعَلَ	يَفْعَلُ	فَعْلٌ
Mövzun	صَغَا	يَصْغَى	صَغْوٌ
Əsli	صَغَوَ	يَصْغَوُ

صَغَا "qulaq verdi" feilinin naqis bina-i vavi olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli صَغَوَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə lam ul-feil olan vav hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu صَغَا feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən başa düşürük, məzdəri صَغْوٌ şəklində lam ul-feilində vav hərfini saxlayır.

Emsile-i Muxtelife

صَاغٍ

مَصْغُوٌّ

لَمْ يَصْغَ

لَمَّا يَصْغَ

مَا يَصْغَى

لاَ يَصْغَى

لَنْ يَصْغَى

لِيَصْغَ

لاَ يَصْغَ

إِصْغَ

لاَ تَصْغَ

مَصْغًى

صَغْوَةً

صِغْوَةً

صُغَيٌّ

صَغْوِيٌّ

صَغَّاءٌ

أَصْغَى

مَا أَصْغَاهُ

أَصْغِ بِهِ

Muzari Feilin Əslləri

Əsli

Son Hali

يَصْغَوُ	يَصْغَى
لَمْ يَصْغَوْ	لَمْ يَصْغَ
لَمَّا يَصْغَوْ	لَمَّا يَصْغَ
مَا يَصْغَوُ	مَا يَصْغَى
لاَ يَصْغَوُ	لاَ يَصْغَى
لَنْ يَصْغَوَ	لَنْ يَصْغَى
لِيَصْغَوْ	لِيَصْغَ
لاَ يَصْغَوْ	لاَ يَصْغَ
إِصْغَوْ	إِصْغَ
لاَ تَصْغَوْ	لاَ تَصْغَ

Muzari Feillərin Məchulləri

Naqis bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfi damməli olur. Bu feil lazım olduğu üçün məchul halında hərf-i cerr istifadə edirik.

Məchul

Məlum

يُصْغَى إِلَيْهِ	يَصْغَى
لَمْ يُصْغَ إِلَيْهِ	لَمْ يَصْغَ
لَمَّا يُصْغَ إِلَيْهِ	لَمَّا يَصْغَ
مَا يُصْغَى إِلَيْهِ	مَا يَصْغَى
لاَ يُصْغَى إِلَيْهِ	لاَ يَصْغَى
لَنْ يُصْغَى إِلَيْهِ	لَنْ يَصْغَى
لِيُصْغَ إِلَيْهِ	لِيَصْغَ
لاَ يُصْغَ إِلَيْهِ	لاَ يَصْغَ
لِيُصْغَ إِلَيْكَ	إِصْغَ
لاَ يُصْغَ إِلَيْكَ	لاَ تَصْغَ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Üçüncü babdan gələn naqis bina-i vavi bir feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lâl görmüş halından əldə edə bilərik. 

إِصْغَ	تَصْغَى
إِصْغَيَا	تَصْغَيَانِ
إِصْغَوْا	تَصْغَوْنَ
إِصْغَيْ	تَصْغَيْنَ
إِصْغَيَا	تَصْغَيَانِ
إِصْغَيْنَ	تَصْغَيْنَ

Göründüyü kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik. İndi isə emr-i hazır feillərindəki i'lâli görək;

Muzari Feilin Əsli	تَصْغَوُ
İ'lâlli Muzari Feil	تَصْغَى
Muzaraət hərfi silindi	صْغَى
Sonu cəzm olundu, elif düşdü	صْغَ
Vasıl həmzəsi gəldi	إِصْغَ

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl görmüş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı, yəni lam ul-emir əlavə olunur və sonu illet hərfli olan muzari feilin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. 

لِيَصْغَ	يَصْغَى
لِيَصْغَيَا	يَصْغَيَانِ
لِيَصْغَوْا	يَصْغَوْنَ
لِتَصْغَ	تَصْغَى
لِتَصْغَيَا	تَصْغَيَانِ
لِيَصْغَيْنَ	يَصْغَيْنَ

Göründüyü kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olmuş qayıb muzari feillərdən düzəltdik. İndi isə emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;

Müfrəd müzekkər qayıb Əsli	يَصْغَوُ
İ'lâlli Hali	يَصْغَى
Lam ul-emir əlavə olundu	لِيَصْغَى
elif hazf olundu	لِيَصْغَ

İsm-i Fail

Sülasi mücərrədlərin 3-cü babından gələn naqis bina-i vavi bir feilinin ism-i fail siqası فَاعِلٌ vəznindədir. Naqis feillərdəki ism-i faillərdə bir sıra i'lâl qaydaları keçərlidir.

İsm-i Fail vəzni	فَاعِلُ
Əsl	صَاغِوٌ
vav ya oldu	صَاغِيٌ
ya sakin oldu	صَاغِينْ
ya hazf olundu	صَاغِنْ
tənvin ma qablinə birləşdi	صَاغٍ

İsm-i Meful

Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ümumiyyətlə ism-i meful siqası مَفْعُولٌ şəklində olur. Təbii ki, naqis bina-i vavi feilimizdə də bir i'lâl mövcuddur;

Vəzn	مَفْعُولٌ
Əsl Mövzun	مَصْغُووٌ
iki vav idqam olundu	مَصْغُوٌّ

Masdar-ı Mimi

Masdar-ı mimi, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَصْغًى sözünün əsli مَفْتَحٌ kimi مَصْغَوٌ şəklindədir. Sözün 4-cü hərfində olan vav hərfinin əvvəlindəki hərf kəsrəli və ya fəthəli olarsa, o halda vav hərfi ya hərfinə çevrilir və مَصْغَوٌ sözü مَصْغَيٌ olur. Qaydaya görə vav və ya ya hərfləri hərəkəli olub, onlardan əvvəlki hərf fəthəli olarsa və bu vav və ya hərflərinin elif hərfinə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya ya hərfi elif hərfinə çevrilir. Bu qaydadan dolayı مَصْغَيٌ sözündəki lam ul-feil ya hərfi elif hərfinə çevrilir və sözümüz مَصْغَانْ olur. مَصْغَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə sakit tənvin nunu bir yerdə iki sakit olaraq qalır, amma sarf baxımından caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hazf olunur və sözümüz مَصْغَنْ olur, sakit nun isə əvvəlindəki fəthəli ğayn hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مَصْغًى olur. 

Sözümüz	مَصْغًى
Əsli	مَصْغَوٌ
vav ya oldu	مَصْغَيٌ
ya elifə döndü	مَصْغَانْ
elif hazf olundu	مَصْغَنْ
tənvin ma qablinə tabe oldu	مَصْغًى

İsm-i təsğir olan صُغَيٌّ sözünün əsli صُغَيْوٌ şəklindədir. Qaydaya görə birincisi sakit ya və ikincisi hərəkəli ya bir yerdə olduqda vav hərfi ya hərfinə çevrilir və söz صُغَيْيٌ olur. İki ya bir yerdə olduğu üçün vacib idqam baş verir və sözümüz صُغَيٌّ olur.

Mübaliğəli ism-i fail olan صَغَّاءٌ sözünün əsli صَغَّاوٌ şəklindədir. Qaydaya görə lam ul-feil vav və ya hərflərindən əvvəl əlavə bir elif varsa, bu vav və ya hərfi həmzəyə çevrilir, bu halda صَغَّاوٌ sözü صَغَّاءٌ olur.

İsm-i təfdil olan أَصْغَى sözünün əsli أَصْغَوُ şəklindədir. Sözün 4-cü hərfində olan vav hərfinin əvvəlində kəsrəli və ya fəthəli bir hərf varsa, bu vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz أَصْغَيُ olur. Yenə qaydaya görə vav və ya ya hərfləri hərəkəli olub, onlardan əvvəlki hərf də fəthəli olarsa və bu vav və ya hərflərinin elif hərfinə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya ya hərfi elif hərfinə çevrilir və أَصْغَيُ sözünün sonunda hərəkəli ya hərfi elif hərfinə çevrilərək أَصْغَى olur.

Fiil-i təəccübü l-əvvəl siqasının əsli مَا أَصْغَوَهُ şəklindədir. İsm-i təfdildəki qayda tətbiq olunaraq مَا أَصْغَاهُ formasını alır. İsm-i təfdildə ى hərfi istifadə olunsa da, bu siqada ا hərfi istifadə olunmuşdur.

Emsile-i Muttaride

صَغَوْا	صَغَوَا	صَغَا
صَغَوْنَ	صَغَتَا	صَغَتْ
صَغَوْتُمْ	صَغَوْتُمَا	صَغَوْتَ
صَغَوْتُنَّ	صَغَوْتُمَا	صَغَوْتِ
صَغَوْنَا صَغَوْتُ

يَصْغَوْنَ	يَصْغَيَانِ	يَصْغَى
يَصْغَيْنَ	تَصَغَيَانِ	تَصَغَى
تَصَغَوْنَ	تَصَغَيَانِ	تَصَغَى
تَصَغَوْنَ	تَصَغَيَانِ	تَصَغَيْنَ
نَصْغَى أَصْغَى

Bu feilinin bütün şəkilləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.