Naqis Bina-i Yai 2-ci Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi

2. Bab Naqis Bina-i Yai	Mazi	Muzari	Məzdər
Vezin	فَعَلَ	يَفْعِلُ	فَعْلٌ
Mevzun	رَمَى	يَرْمِي	رَمْيٌ
Əsli	رَمَيَ	يَرْمِيُ

رَمَى "atdı" feilinin naqis bina-i yai olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli رَمَيَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə lam ul-fiil olan ya hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu رَمَى feilinin bina-i yai olduğunu məzdərindən anlayırıq, məzdəri رَمْيٌ şəklində lam ul-fiilində ya hərfini saxlayır.

Emsile-i Muxtəlifə

رَامٍ

مَرْمِيٌّ

لَمْ يَرْمِ

لَمَّا يَرْمِ

مَا يَرْمِي

لاَ يَرْمِي

لَنْ يَرْمِيَ

لِيَرْمِ

لاَ يَرْمِ

إِرْمِ

لاَ تَرْمِ

مَرْمًى

مِرْمًى

رَمْيَةً

رِمْيَةً

رُمَيٌّ

رَمْيِيٌّ

رَمَّاءٌ

أَرْمَى

مَا أَرْمَاهُ

أَرْمِ بِهِ

Muzari Feilin Əslləri

Əsli

Son Hali

يَرْمِيُ	يَرْمِي
لَمْ يَرْمِيْ	لَمْ يَرْمِ
لَمَّا يَرْمِيْ	لَمَّا يَرْمِ
مَا يَرْمِيُ	مَا يَرْمِي
لاَ يَرْمِيُ	لاَ يَرْمِي
لَنْ يَرْمِيَ	لَنْ يَرْمِيَ
لِيَرْمِيْ	لِيَرْمِ
لاَ يَرْمِيْ	لاَ يَرْمِ
إِرْمِيْ	إِرْمِ
لاَ تَرْمِيْ	لاَ تَرْمِ

Muzari Feillərin Məchulləri

Naqis bina-i yai olan bir məlum muzari feil məchul edilmək istənildikdə, muzaraət hərfi dammələnir, feilinin ayn ul-fiili fətxələnir.

Məchul

Məlum

يُرْمَي	يَرْمِي
لَمْ يُرْمَ	لَمْ يَرْمِ
لَمَّا يُرْمَ	لَمَّا يَرْمِ
مَا يُرْمَي	مَا يَرْمِي
لاَ يُرْمَي	لاَ يَرْمِي
لَنْ يُرْمَي	لَنْ يَرْمِيَ
لِيُرْمَ	لِيَرْمِ
لاَ يُرْمَ	لاَ يَرْمِ
لِتُرْمَ	إِرْمِ
لاَ تُرْمَ	لاَ تَرْمِ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. İkinci babdan gələn naqis bina-i yai bir feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lâl görmüş halından əldə edə bilərik. 

إِرْمِ	تَرْمِي
إِرْمِيَا	تَرْمِيَانِ
إِرْمِيُوا	تَرْمُونَ
إِرْمِي	تَرْمِينَ
إِرْمِيَا	تَرْمِيَانِ
إِرْمِينَ	تَرْمِينَ

Göründüyü kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i hazır feillərindəki i'lâli görək;

Muzari Feilin Əsli	تَرْمِيُ
İ'lâlli Muzari Feil	تَرْمِي
Muzaraət hərfi silindi	رْمِي
Sonu cəzimləndi, ya düşdü	رْمِ
Vasıl həmzəsi gəldi	إِرْمِ

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" edatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu illet hərfli olan muzari feilinin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərdə nunlar da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir.

لِيَرْمِ	يَرْمِي
لِيَرْمِيَا	يَرْمِيَانِ
لِيَرْمُوا	يَرْمُونَ
لِتَرْمِ	تَرْمِي
لِتَرْمِيَا	تَرْمِيَانِ
لِيَرْمِينَ	يَرْمِينَ

Göründüyü kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olunmuş qayıb muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;

Müfrəd müzekkər qayıb Əsli	يَرْمِيُ
İ'lâlli Hali	يَرْمِي
Lam ul-emir daxil oldu	لِيَرْمِي
ya hazf edildi	لِيَرْمِ

İsm-i Fail

Sülasi mücərrədlərin 2-ci babından gələn naqis bina-i yai bir feilinin ism-i fail siqası فَاعِلٌ vəznindədir. Naqis feillərdəki ism-i faillərdə bəzi i'lâl qaydaları keçərlidir.

İsm-i Fail vəzni	فَاعِلُ
Əsli	رَامِيٌ
Tenvin açıq yazıldı	رَامِيِنْ
ya sakin oldu	رَامِينْ
ya hazf edildi	رَامِنْ
Tenvin ma qablinə birləşdi	رَامٍ

İsm-i Meful

Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ümumiyyətlə ism-i meful siqası مَفْعُولٌ şəklindədir. Təbii ki, naqis bina-i yai feilimizdə də bir i'lâl mövcuddur;

Vezin	مَفْعُولٌ
Əsli Mevzun	مَرْمُويٌ
vav ya oldu	مَرْمُييٌ
ayn ul-fiil kəsrələndi	مَرْمِييٌ
iki ya idqama uğradı	مَرْمِيٌّ

Masdar-ı Mimi

Masdar-ı Mimi, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَرْمًى sözünün əsli مَضْرَبٌ kimi مَرْمَيٌ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya ya hərfləri hərəkəli olub, onlardan əvvəlki hərf fətxalı olarsa və bu vav və ya ya hərfinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda həmin vav və ya ya hərfi elifə çevrilir. Bu qayda ilə مَرْمَيٌ sözündəki lam ul-fiil ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz مَرْمَانْ olur. مَرْمَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə sakin tenvin nunu yan-yana iki sakin olaraq qalır, lakin bu sarfən caiz olmadığından ya hərfindən çevrilmiş elif hazf edilir və sözümüz مَرْمَنْ olur, sakin nun isə əvvəlindəki fətxalı mim hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مَرْمًى olur. 

Sözümüz	مَرْمًى
Əsli	مَرْمَيٌ
ya elifə döndü	مَرْمَانْ
elif hazf edildi	مَرْمَنْ
tenvin ma qablinə tabe oldu	مَرْمًى

İsm-i alət olan مِرْمًى sözünün əsli مِرْمَيٌ şəklindədir. Bu sözdəki i’lâl prosesi masdar-ı mimidəki ilə eynidir. Qaydaya görə sondakı ya elifə çevrilir və مِرْمَانْ olur. Sonra elif hazf edilir və söz مِرْمَنْ olur, sonra tenvin nunu ma qablinə tabe olur və مِرْمًى olur.

İsm-i təsğir olan رُمَيٌّ sözünün əsli رُمَيْيٌ şəklindədir. İki ya bir arada olur və vacib idqam baş verir və sözümüz رُمَيٌّ olur.

Mübaliğəli ism-i fail olan رَمَّاءٌ sözünün əsli رَمَّايٌ şəklindədir. Qaydaya görə əgər lam ul-fiil ya hərfindən əvvəl bir elif varsa, o ya hərfi həmzəyə çevrilir və sözümüz رَمَّاءٌ olur.

İsm-i təfdil olan أَرْمَى sözünün əsli أَرْمَيُ şəklindədir. Qaydaya görə vav və ya ya hərfi hərəkəli olub, ondan əvvəlki hərf fətxalı olarsa və bu vav və ya ya hərfinin elifə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda həmin vav və ya ya hərfi elifə çevrilir və أَرْمَيُ sözünün sonundakı hərəkəli ya hərfi elifə çevrilərək أَرْمَى olur.

Fiil-i təəccübü-l-əvvəl siqasının əsli مَا أَرْمَيَهُ şəklindədir. İsm-i təfdildəki qayda tətbiq edilərək مَا أَرْمَاهُ formasını alır. İsm-i təfdildə elif yerinə ى hərfi istifadə olunsa da, bu siqada ا hərfi işlədilmişdir.

Emsile-i Muttaridə

رَمَوْا	رَمَيَا	رَمَى
رَمَيْنَ	رَمَتَا	رَمَتْ
رَمَيْتُمْ	رَمَيْتُمَا	رَمَيْتَ
رَمَيْتُنَّ	رَمَيْتُمَا	رَمَيْتِ
رَمَيْنَا رَمَيْتُ

يَرْمُونَ	يَرْمِيَانِ	يَرْمِي
يَرْمِينَ	تَرْمِيَانِ	تَرْمِي
تَرْمُونَ	تَرْمِيَانِ	تَرْمِي
تَرْمِينَ	تَرْمِيَانِ	تَرْمِينَ
نَرْمِي أَرْمِي

Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat bölməsində yer alacaqdır.