Naqis Bina-i Vavi 1-ci Bab Emsilə-i Müxtəlifəsi
| 1. Bab Naqis Bina-i Vavi | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzn | فَعَلَ | يَفْعُلُ | فَعْلٌ |
| Mövzun | غَزَا | يَغْزُو | غَزْوٌ |
| Əsli | غَزَوَ | يَغْزُوُ |
غَزَا "döyüşdü, savaşdı" feilinin naqis bina-i vavi olan mazi bir feil olduğunu görürük. Əsli غَزَوَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə lâm ul-fiil olan vav hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu غَزَا feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən anlayırıq, məzdəri غَزْوٌ şəklində lâm ul-fiilində vav hərfini saxlayır.
Emsile-i Muxtəlifə
| غَازٍ |
| مَغْزُوٌّ |
| لَمْ يَغْزُ |
| لَمَّا يَغْزُ |
| مَا يَغْزُو |
| لاَ يَغْزُو |
| لَنْ يَغْزُوَ |
| لِيَغْزُ |
| لاَ يَغْزُ |
| أُغْزُ |
| لاَ تَغْزُ |
| مَغْزًى |
| مِغْزًى |
| غَزْوَةً |
| غِزْوَةً |
| غُزَيٌّ |
| غَزْوِيٌّ |
| غَزَّاءٌ |
| أَغْزَى |
| مَا أَغْزَاهُ |
| أَغْزِ بِهِ |
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يَغْزُوُ | يَغْزُو |
| لَمْ يَغْزُوْ | لَمْ يَغْزُ |
| لَمَّا يَغْزُوْ | لَمَّا يَغْزُ |
| مَا يَغْزُوُ | مَا يَغْزُو |
| لاَ يَغْزُوُ | لاَ يَغْزُو |
| لَنْ يَغْزُوَ | لَنْ يَغْزُوَ |
| لِيَغْزُوْ | لِيَغْزُ |
| لاَ يَغْزُوْ | لاَ يَغْزُ |
| أُغْزُوْ | أُغْزُ |
| لاَ تَغْزُوْ | لاَ تَغْزُ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Naqis bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə, muzaraət hərfi dammələnir, feilinin ayn ul-fiili fethələnir və əslində vav olan lâm ul-fiil isə ma qabli fethəli hərf olduğuna görə ya hərfinə çevrilir.
| Məchul | Məlum |
| يُغْزَي | يَغْزُو |
| لَمْ يُغْزَ | لَمْ يَغْزُ |
| لَمَّا يُغْزَ | لَمَّا يَغْزُ |
| مَا يُغْزَي | مَا يَغْزُو |
| لاَ يُغْزَي | لاَ يَغْزُو |
| لَنْ يُغْزَي | لَنْ يَغْزُوَ |
| لِيُغْزَ | لِيَغْزُ |
| لاَ يُغْزَ | لاَ يَغْزُ |
| لِتُغْزَ | أُغْزُ |
| لاَ تُغْزَ | لاَ تَغْزُ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Birinci babdan gələn naqis bina-i vavi feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lâl olunmuş halından əldə edə bilərik.
| أُغْزُ | تَغْزُو |
| أُغْزُوَا | تَغْزُوَانِ |
| أُغْزُوا | تَغْزُونَ |
| أُغْزِي | تَغْزِينَ |
| أُغْزُوَا | تَغْزُوَانِ |
| أُغْزُونَ | تَغْزُونَ |
Göründüyü kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik. İndi isə emr-i hazır feillərindəki i'lâli görək;
| Muzari Feilin Əsli | تَغْزُوُ |
| İ'lâlli Muzari Feil | تَغْزُو |
| Muzaraət hərfi silindi | غْزُو |
| Sonu cəzimləndi, vav düşdü | غْزُ |
| Vasıl həmzəsi gəldi | أُغْزُ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lâm" edatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu illet hərfli olan muzari feilinin son hərfi hazf edilir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam, müfrəd müzekkər qayıb, müfrəd müənnəs qayıb və cəmi müənnəs qayıbə siqalarında lâm ul-fiil olan vav hərfləri hazf edilir.
| لِيَغْزُ | يَغْزُو |
| لِيَغْزُوَا | يَغْزُوَانِ |
| لِيَغْزُوا | يَغْزُونَ |
| لِتَغْزُ | تَغْزُو |
| لِتَغْزُوَا | تَغْزُوَانِ |
| لِيَغْزُونَ | يَغْزُونَ |
Göründüyü kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olunmuş qayıb muzari feillərdən düzəltdik. İndi isə emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;
| Müfrəd müzekkər qayıb Əsli | يَغْزُوُ |
| İ'lâlli Hali | يَغْزُو |
| Lam ul-emir əlavə olundu | لِيَغْزُو |
| Vav hazf olundu | لِيَغْزُ |
İsm-i Fail
Sülasi mücərrədlərin 1-ci babından gələn naqis bina-i vavi feilinin ism-i fail siqası فَاعِلٌ vəznində olur. Naqis feillərdə ism-i faillərdə bir sıra i'lâl qaydaları tətbiq edilir.
| İsm-i Fail vəzni | فَاعِلُ |
| Əsl | غَازِوٌ |
| vav ya oldu | غَازِيٌ |
| ya sakin oldu | غَازِينْ |
| ya hazf olundu | غَازِنْ |
| tenvin ma qablinə birləşdi | غَازٍ |
İsm-i Meful
Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ümumiyyətlə ism-i meful siqası مَفْعُولٌ şəklində olur. Əlbəttə, naqis bina-i vavi feilimizdə də bir i'lâl var;
| Vəzn | مَفْعُولٌ |
| Əsl Mövzun | مَغْزُووٌ |
| iki vav idqam olundu | مَغْزُوٌّ |
Masdar-ı Mimi
Masdar-ı mimi, ism-i zaman və ism-i məkan olan مَغْزًى sözünün əsli مَنْصَرٌ kimi مَغْزَوٌ şəklindədir. Burada vav hərfi ya hərfinə çevrilir və sözümüz مَغْزَيٌ olur. Qaydaya görə vav və ya hərfləri hərəkəli olub ma qabllərindəki hərf fethəli olarsa və bu vav və ya hərflərinin elif hərfinə çevrilməsinə mane bir hal yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elif hərfinə çevrilir. Bu qayda ilə مَغْزَيٌ sözündə lâm ul-fiil ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz مَغْزَانْ olur. مَغْزَانْ sözündə də ya hərfindən çevrilmiş sakin elif ilə sakin tenvin nunu yanaşı iki sakin qalır, lakin sarfən caiz olmadığı üçün ya hərfindən çevrilmiş elif hazf edilir və sözümüz مَغْزَنْ olur, sakin nun isə ma qabllindəki fethəli zel hərfinin hərəkəsinə tabe olur və sözümüz مَغْزًى olur.
| Sözümüz | مَغْزًى |
| Əsli | مَغْزَوٌ |
| vav ya oldu | مَغْزَيٌ |
| ya elifə döndü | مَغْزَانْ |
| elif hazf olundu | مَغْزَنْ |
| tenvin ma qablinə tabe oldu | مَغْزًى |
İsm-i alət olan مِغْزًى sözünün əsli مِغْزَوٌ şəklindədir. Bu sözdəki i’lâl prosesi masdar-ı mimidəki kimidir. Sonda olan vav ya olur və söz مِغْزَيٌ olur. Sonra ya elifə çevrilir və مِغْزَان olur. Sonra elif hazf edilir və söz مِغْزَن olur, sonra tenvin nunu ma qablinə tabe olur və مِغْزًى olur.
İsm-i təsğir olan غُزَيٌّ sözünün əsli غُزَيْوٌ şəklindədir. Sonda olan vav hərfi ya hərfinə çevrilir və غُزَيْيٌ olur. İki ya yanaşı gəlir və vacib idqam baş verir və sözümüz غُزَيٌّ olur.
Mübaliğəli ism-i fail olan غَزَّاءٌ sözünün əsli غَزَّاوٌ şəklindədir. Qaydaya görə əgər lâm ul-fiil vav hərfindən əvvəl bir elif varsa, o vav hərfi həmzəyə çevrilir və sözümüz غَزَّاءٌ olur.
İsm-i təfdil olan أَغْزَى sözünün əsli أًغْزَوُ şəklindədir. Qaydaya görə sözün 4-cü hərfində vav olarsa və o vav hərfinin əvvəlində də fethəli və ya kəsrəli hərf olarsa, o vav hərfi yüngüllük üçün ya hərfinə çevrilir və أًغْزَوُ sözü أًغْزَيُ olur. Bundan sonra vav və ya hərfləri hərəkəli olub ma qabllərindəki hərf də fethəli olarsa və o vav və ya hərflərinin elifə çevrilməsinə maneə yoxdursa, o halda vav və ya hərfi elifə çevrilir və sözümüz أًغْزَيُ ikən qayda üzrə أًغْزَا olur. Təbii, sonda zahir elif yerinə təksir elif gətirilərək أَغْزَى halını alırıq.
Fiil-i təəccübü-l-əvvəl siqasının əsli مَا أَغْزَوَهُ şəklindədir. İsm-i təfdildəki proseslər tətbiq edilərək مَا أَغْزَاهُ halını alır. İsm-i təfdildə elif yerinə ى hərfi istifadə olunsa da, bu siqada ا hərfi istifadə olunmuşdur.
Emsile-i Muttaridə
| غَزَوْا | غَزَوَا | غَزَا | ||
| غَزَوْنَ | غَزَتَا | غَزَتْ | ||
| غَزَوْتُمْ | غَزَوْتُمَا | غَزَوْتَ | ||
| غَزَوْتُنَّ | غَزَوْتُمَا | غَزَوْتِ | ||
|
||||
| يَغْزُونَ | يَغْزُوَانِ | يَغْزُو | ||
| يَغْزُونَ | تَغْزُوَانِ | تَغْزُو | ||
| تَغْزُونَ | تَغْزُوَانِ | تَغْزُو | ||
| تَغْزُونَ | تَغْزُوَانِ | تَغْزِينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat bölməsində yer alacaqdır.