İfal fəsilindən: Ecvef Vav binası — müxtəlif nümunələr
| İfâl Əcvəf Bina-i Vavi | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vezin | أَفْعَلَ | يُفْعِلُ | إِفْعَالًا |
| Mövzun | أَقَامَ | يُقِيمُ | إِقَامَةً |
| Əsli | أَقْوَمَ | يُقْوِمُ | إِقْوَامًا |
أَقَامَ "yerinə yetirdi, ifa etdi, dayandı, oturdu" feilinin ecvəf bina-i vavi olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli أَقْوَمَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə ayn ul-fiil olan vav hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu أَقَامَ feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən anlayırıq, feil bu baba girməmişdən əvvəlki mimsiz məzdəri قِيَامًا -dır, amma əslində قِوَامًا ya da قَوْمَةٌ şəklində ayn ul-fiilində vav hərfini saxlayır.
أَقَامَ Feilinin İ'lâli
| Əsli | أَقْوَمَ |
| Vav hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü | أَقَوْمَ |
| Sakit vav elif oldu | أَقَامَ |
يُقِيمُ Feilinin İ'lâli
| Əsli | يُقْوِمُ |
| Vav hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü | يُقِوْمُ |
| Sakit vav ya oldu | يُقِيمُ |
Emsile-i Muxtəlifə
| مُقِيمٌ |
| مُقَامٌ |
| لَمْ يُقِمْ |
| لَمَّا يُقِمْ |
| مَا يُقِيمُ |
| لاَ يُقِيمُ |
| لَنْ يُقِيمَ |
| لِيُقِمْ |
| لاَ يُقِمْ |
| أَقِمْ |
| لاَ تُقِمْ |
| مُقَامٌ |
| إِقَامَةً وَاحِدَةً |
| إِقَامَةً حَسَنَةً |
| أُقَيِّيمٌ |
| إِقَامِيٌّ |
| أَحْسَنُ إِقَامَةً |
| مَا أَحْسَنَ إِقَامَتَهُ |
| أَحْسِنْ بِإِقَامَتِهِ |
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يُقْوِمُ | يُقِيمُ |
| لَمْ يُقْوِمْ | لَمْ يُقِمْ |
| لَمَّا يُقْوِمْ | لَمَّا يُقِمْ |
| مَا يُقْوِمُ | مَا يُقِيمُ |
| لاَ يُقْوِمُ | لاَ يُقِيمُ |
| لَنْ يُقْوِمَ | لَنْ يُقِيمَ |
| لِيُقْوِمْ | لِيُقِمْ |
| لاَ يُقْوِمْ | لاَ يُقِمْ |
| أَقْوِمْ | أَقِمْ |
| لاَ تُقْوِمْ | لاَ تُقِمْ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Əcvəf bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə, muzaraət hərfi dammələnir, ayn ul-fiil də elif hərfinə çevrilir, lam ul-fiil isə olduğu kimi qalır. Unutmayaq ki, sonu cəzm olunan məchul muzari feildə (əmr feili) lam ul-fiil cəzm olunur və feilinin ayn ul-fiilindəki vavdan çevrilən sakit elif ilə birləşir. İki sakitin yanaşı olması caiz olmadığından, çevrilmiş elifi hazf edirik. Cədvəli diqqətlə incələyin.
| Məchul | Məlum |
| يُقَامُ | يُقِيمُ |
| لَمْ يُقَمْ | لَمْ يُقِمْ |
| لَمَّا يُقَمْ | لَمَّا يُقِمْ |
| مَا يُقَامُ | مَا يُقِيمُ |
| لاَ يُقَامُ | لاَ يُقِيمُ |
| لَنْ يُقَامَ | لَنْ يُقِيمَ |
| لِيُقَمْ | لِيُقِمْ |
| لاَ يُقَمْ | لاَ يُقِمْ |
| لِتُقَمْ | أَقِمْ |
| لاَ تُقَمْ | لاَ تُقِمْ |
Hazır Əmr Çəkimləri
Hazır əmr siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. İfâl babından gələn əcvəf bina-i vavi bir feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lâl görmüş halından da, görməmiş halından da əldə edə bilərik. İ'lâl görməmiş halını götürsək; ifâl babından gələn səhih bir feil kimi əmr feilini düzəldirik.
| أَقْوِمْ | تُقْوِمُ |
| أَقْوِمَا | تُقْوِمَانِ |
| أَقْوِمُوا | تُقْوِمُونَ |
| أَقْوِمِي | تُقْوِمِينَ |
| أَقْوِمَا | تُقْوِمَانِ |
| أَقْوِمْنَ | تُقْوِمْنَ |
Amma ifâl babından gələn əcvəf bina-i vavi bir feil daha sadə və asan tələffüz oluna biləcəyi halda, niyə çətin olanı seçək ki? Buna görə də əsas olan əmr feilini muzari feilinin i'lâl görmüş halından düzəltmək daha münasibdir;
| أَقِمْ | تُقِيمُ |
| أَقِيمَا | تُقِيمَانِ |
| أَقِيمُوا | تُقِيمُونَ |
| أَقِيمِي | تُقِيمِينَ |
| أَقِيمَا | تُقِيمَانِ |
| أَقِمْنَ | تُقِمْنَ |
Gördüyümüz kimi, hazır əmr çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik və daha praktik nəticə əldə etdik. Diqqət edilməli məqam odur ki, hazır əmr feillərdə əgər lam ul-fiil cəzm olunarsa, ayn ul-fiil düşər. Müfrəd müzekkər müxatəb və cəmi müənnəs müxatəbə siqalarında olduğu kimi. İndi hazır əmr feillərdəki i'lâli görək;
| Muzari Feilin Əsli | تُقْوِمُ |
| İ'lâlli Muzari Feil | تُقِيمُ |
| Muzaraət hərfi silindi | قِيمُ |
| Sonu cəzm olundu | قِيمْ |
| Ya hazf olundu | قِمْ |
| Əvvəlinə fətxəli vasıl həmzəsi gəldi | أَقِمْ |
Cədvəldə ya hərfinin hazf olunması iki cəzmli hərfin yanaşı gəlməsindən irəli gəlir. İki cəzmli hərf oxuna bilmir. Burada feil zəif olan, hazf edilməyə daha layiq olan hərfi hazf edildi. Eyni şeyi cəzm olunmuş muzari feillərdə də görürük. Qısacası, əcvəf feillərdə ayn ul-fiil ilə lam ul-fiil cəzmli olarsa, ayn ul-fiil hazf edilir. Digər hərf səhihdir, hazf olunarsa, sözün mənası pozular.
İfâl Babından Müştəq Hazır Əmr Haqqında
Sülasi məzid rübai bablar hissəsində də izah edildiyi kimi, bu babdan gələn hazır əmr feilləri hər feildə olduğu kimi müxatəb və ya müxatəbə siqalarından yaranır. Daha əvvəl sülasi mücərrəd olan bir feil (səlim və ya mutəll olmasından asılı olmayaraq) ifâl babına daxil olarsa, muzari feillərinin əsllərində, muzaraət hərfindən sonra fətxəli bir vasıl həmzəsi var. Biz əmr feilini düzəldərkən əvvəldəki muzaraət hərfini hazf etdikdə bu fətxəli vasıl həmzəsi ortaya çıxır, buna görə də əmr üçün gətirilən vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır və ifâl babının hazır əmr siqası أَفْعِلْ vəznində olur.
| İ'lâl Prosesi | İfâl babından səhih bir feil üçün hazır əmr çəkimi | İfâl babından əcvəf bina-i vavi bir feil üçün hazır əmr çəkimi |
| Müfrəd müzekkər müxatəb üçün feil | تُكْرِمُ | تُقْوِمُ |
| Bu feilinin əsli | تُأَكْرِمُ | تُأَقْوِمُ |
| Muzaraət hərfi hazf olundu | أَكْرِمُ | أَقْوِمُ |
| Sonu cəzm olundu və hazır əmr əldə olundu | أَكْرِمْ | أَقْوِمْ |
| Lakin əcvəf bina-i vavi olan feilimizdə tətbiq olunmalı bəzi i'lâl qaydaları da mövcuddur | ||
| Vav hərfi hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü | أَقِومُ | |
| Vav hərfi ya oldu | أَقِيمُ | |
| Feilin sonu cəzm olundu | أَقِيمْ | |
| İki sakitdən (sakit ya və mim) ayn ul-fiildən çevrilmiş ya hərfi hazf olundu və hazır əmr siqasının son halı ortaya çıxdı | أَقِمْ | |
Qeyb Əmr Çəkimləri
Qeyb əmr çəkimlərini qeyb və qeybiə olan muzari feillərin i'lâl olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" edatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilinin hərəkəsini cəzm edir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla, digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qeyb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam odur ki, müfrəd müzekkər qeyb, müfrəd müənnəs qeybiə və cəmi müənnəs qeybiə siqalarında ayn ul-fiil olan (əvvəl vavdan çevrilmiş) elif hərfləri ilə lam ul-fiil olan mim hərfləri iki sakit hərf kimi yanaşı gəlir, bu halda səhih hərfi hazf etməkdənsə, illetli hərfi hazf etmək daha münasibdir.
| لِيُقِمْ | يُقِيمُ |
| لِيُقِيمَا | يُقِيمَانِ |
| لِيُقِيمُوا | يُقِيمُونَ |
| لِتُقِمْ | تُقِيمُ |
| لِتُقِيمَا | تُقِيمَانِ |
| لِيُقِمْنَ | يُقِمْنَ |
Gördüyümüz kimi, qeyb əmr çəkimlərini i'lâl olunmuş muzari feillərdən düzəltdik. İndi qeyb əmr feildəki dəyişməni görək;
| Müfrəd müzekkər qeyb Əsli | يُقْوِمُ |
| İ'lâlli Hali | يُقِيمُ |
| Lam ul-emir əlavə olundu | لِيُقِيمُ |
| Sonu cəzm olundu | لِيُقِيمْ |
| İki sakitdən ya hazf olundu | لِيُقِمْ |
| Son hali | لِيُقِمْ |
İsm-i Fail
İfâl babından gələn əcvəf bina-i vavi bir feilinin ism-i fail siqası مُفْعِلٌ vəznindədir. Bu vəzində ayn ul-fiil göründüyü kimi kəsrəlidir və feilimizin də ayn ul-fiili vav olduğu üçün kəsrəli vav hərfində bir sıra i'lâl qaydaları tətbiq olunur;
| Vezin | مُفْعِلٌ |
| Əsl Mövzun | مُقْوِمٌ |
| Vav hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü | مُقِومٌ |
| Sakit vav ya oldu | مُقْيمٌ |
İsm-i Məf'ul
İfâl babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siqası مُفْعَلٌ şəklindədir. Göründüyü kimi, ism-i məf'ul vəznində ayn ul-fiil fətxəlidir və feilin də ayn ul-fiili vavdır. Bu fətxəli vavda bir sıra i'lâl qaydaları tətbiq olunur;
| Vezin | مُفْعَلٌ |
| Əsl Mövzun | مُقْوَمٌ |
| Vav hərfi hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü | مُقَومٌ |
| Vav hərfi elifə çevrildi | مُقَامٌ |
| Son Hali | مُقَامٌ |
Emsile-i Muttaride
| أَقَامُوا | أَقَامَا | أَقَامَ | ||
| أَقَمْنَ | أَقَامَتَا | أَقَامَتْ | ||
| أَقَمْتُمْ | أَقَمْتُمَا | أَقَمْتَ | ||
| أَقَمْتُمْ | أَقَمْتُمَا | أَقَمْتِ | ||
|
||||
| يُقِيمُونَ | يُقِيمَانِ | يُقِيمُ | ||
| يُقِمْنَ | تُقِيمَانِ | تُقِيمُ | ||
| تُقِيمُونَ | تُقِيمَانِ | تُقِيمُ | ||
| تُقِمْنَ | تُقِيمَانِ | تُقِيمِينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkilişləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.