İfal fəsilindən: Ecvef Yai binası — müxtəlif nümunələr
| İfâl Əcvəf Bina-i Yai | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vezin | أَفْعَلَ | يُفْعِلُ | إِفْعَالًا |
| Mövzun | أَبَاعَ | يُبِيعُ | إِبَاعَةً |
| Əsli | أَبْيَعَ | يُبْيِعُ | إِبْيَاعَةً |
أَبَاعَ "sattırdı" feilinin mazi forması əcvəf bina-i yai olan feil kimi qəbul olunur. Əsli أَبْيَعَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə ayn ul-feil olan ya hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu أَبَاعَ feilinin bina-i yai olduğunu məzdərindən bilirik, feil bu baba girməmişdən əvvəlki mimsiz məzdəri بَيْعٌ şəklində olub, ayn ul-feilində ya hərfini saxlayır.
أَبَاعَ Feilinin İ'lâli
| Əsli | أَبْيَعَ |
| ya hərfinin hərəkəsi əvvəlki hərfə keçdi | أَبَيعَ |
| Sakit ya elif oldu | أَبَاعَ |
يُقِيمُ Feilinin İ'lâli
| Əsli | يُبْيِعُ |
| ya hərfinin hərəkəsi əvvəlki hərfə keçdi | يُبِيعُ |
| Son Hali | يُبِيعُ |
Emsile-i Muxtəlifə
| مُبِيعٌ |
| مُبَاعٌ |
| لَمْ يُبِعْ |
| لَمَّا يُبِعْ |
| مَا يُبِيعُ |
| لاَ يُبِيعُ |
| لَنْ يُبِيعَ |
| لِيُبِعْ |
| لاَ يُبِعْ |
| أَبِعْ |
| لاَ تُبِعْ |
| مُبَاعٌ |
| إِبَاعَةً وَاحِدَةً |
| إِبَاعَةً حَسَنَةً |
| أُبَيِّيعٌ |
| إِبَاعِيٌّ |
| أَحْسَنُ إِبَاعَتَهُ |
| مَا أَحْسَنَ إِبَاعَتَهُ |
| أَحْسِنْ بِإِبَاعَتِهِ |
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يُبْيِعُ | يُبِيعُ |
| لَمْ يُبْيِعْ | لَمْ يُبِعْ |
| لَمَّا يُبْيِعْ | لَمَّا يُبِعْ |
| مَا يُبْيِعُ | مَا يُبِيعُ |
| لاَ يُبْيِعُ | لاَ يُبِيعُ |
| لَنْ يُبْيِعَ | لَنْ يُبِيعَ |
| لِيُبْيِعْ | لِيُبِعْ |
| لاَ يُبْيِعُ | لاَ يُبِعْ |
| أَبْيِعْ | أَبِعْ |
| لاَ تُبْيِعْ | لاَ تُبِعْ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Əcvəf bina-i yai olan bir məlum muzari feil məchul etmək istədikdə muzaraət hərfi dammələnir, ayn ul-feil də elif hərfinə çevrilir, lam ul-feil olduğu kimi qalır. Yadda saxlamaq lazımdır ki, sonu cəzm olunan məchul muzari feildə (əmr feili) lam ul-feil cəzm olunur və feilinin ayn ul-feilindəki ya hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə birləşir. İki sakitin yanaşı gəlməsi caiz olmadığından, çevrilmiş elifi hazf edirik. Cədvələ diqqətlə baxın.
| Məchul | Məlum |
| يُبَاعُ | يُبِيعُ |
| لَمْ يُبَعْ | لَمْ يُبِعْ |
| لَمَّا يُبَعْ | لَمَّا يُبِعْ |
| مَا يُبَاعُ | مَا يُبِيعُ |
| لاَ يُبَاعُ | لاَ يُبِيعُ |
| لَنْ يُبَاعَ | لَنْ يُبِيعَ |
| لِيُبَعْ | لِيُبِعْ |
| لاَ يُبَعْ | لاَ يُبِعْ |
| لِتُبَعْ | أَبِعْ |
| لاَ تُبَعْ | لاَ تُبِعْ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. İfâl babından gələn əcvəf bina-i yai bir feil üçün əmr siqasını muzari feilinin i'lâl olmuş və ya olmamış halından əldə etmək mümkündür. İ'lâl olmamış halını götürsək; ifâl babından gələn sağlam bir feil kimi əmr feilini düzəldirik.
| أَبْيِعْ | تُبْيِعُ |
| أَبْيِعَا | تُبْيِعَانِ |
| أَبْيِعُوا | تُبْيِعُونَ |
| أَبْيِعِي | تُبْيِعِينَ |
| أَبْيِعَا | تُبْيِعَانِ |
| أَبْيِعْنَ | تُبْيِعْنَ |
Amma ifâl babından gələn əcvəf bina-i yai bir feil daha asan və yüngül tələffüz oluna biləcəyi halda, niyə çətin olanı seçək? Buna görə də əsas olan əmr feillərini muzari feilinin i'lâl olunmuş halından düzəltmək daha münasibdir;
| أَبِعْ | تُبِيعُ |
| أَبِيعَا | تُبِيعَانِ |
| أَبِيعُوا | تُبِيعُونَ |
| أَبِيعِي | تُبِيعِينَ |
| أَبِيعَا | تُبِيعَانِ |
| أَبِعْنَ | تُبِعْنَ |
Gördüyünüz kimi emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik və daha praktik nəticə əldə etdik. Diqqət edilməli məqam budur ki, emr-i hazır feillərdə əgər lam ul-feil cəzm olunarsa, ayn ul-feil düşər. Müfrəd müzekkər müxatəb və cəmi müənnəs müxatəbə siqalarında olduğu kimi. İndi emr-i hazır feillərdəki i'lâli görək;
| Muzari Feilin Əsli | تُبْيِعُ |
| İ'lâlli Muzari Feil | تُبِيعُ |
| Muzaraət hərfi silindi | بِيعُ |
| Sonu cəzm olundu | بِيعْ |
| Ya hazf olundu | بِعْ |
| Əvvəlinə fətəli vasıl həmzəsi gəldi | أَبِعْ |
Cədvəldə ya hərfinin hazf olunması iki cəzmli hərfin yanaşı gəlməsi səbəbindəndir. İki cəzmli hərf oxuna bilmir. Burada feil zəif olan, hazf olunmağa daha uyğun olan hərfi hazf etdik. Eyni halı cəzm olunmuş muzari feillərdə də görürük. Qısası, əcvəf feillərdə ayn ul-feil ilə lam ul-feil cəzmli olarsa, ayn ul-feil hazf olunur. Digər hərf sağlamdır, hazf olunsa, sözün mənası pozular.
İfâl Babından törəmiş Emr-i Hazır Haqqında
Sülasi məzid rübai bablar hissəsində də izah edildiyi kimi, bu babdan gələn emr-i hazır feilləri hər feildə olduğu kimi müxatəb və ya müxatəbə siqalarından yaranır. Daha əvvəl sülasi mücərrəd olan bir feil (salim və ya mutəll olması fərq etməz) ifâl babına daxil olarsa, muzari feillərinin əsllərində, muzaraət hərfindən sonra fətəli bir vasıl həmzəsi olur. Biz əmr feilini düzəldərkən əvvəldəki muzaraət hərfini hazf etdikdə bu fətəli vasıl həmzəsi ortaya çıxır, buna görə də əmr üçün gətirilən vasıl həmzəsinə ehtiyac qalmır və ifâl babının emr-i hazır siqası أَفْعِلْ vəznində olur.
| İ'lâl Prosesi | İfâl babından sağlam bir feil üçün emr-i hazır çəkimi | İfâl babından əcvəf bina-i yai bir feil üçün emr-i hazır çəkimi |
| Müfrəd müzekkər müxatəb üçün feil | تُسْلِمُ | تُبْيِعُ |
| Bu feilinin əsli | تُأَسْلِمُ | تُأَبْيِعُ |
| Muzaraət hərfi hazf olundu | أَسْلِمُ | أَبْيِعُ |
| Sonu cəzm olundu və emr-i hazır əldə olundu | أَسْلِمْ | أَبْيِعْ |
| Lakin əcvəf bina-i yai olan feilimizdə əlavə bəzi i'lâl qaydaları da mövcuddur | ||
| ya hərfi hərəkəsini əvvəlki hərfə keçirdi | أَبِيْعْ | |
| Ya hərfi sakit oldu | أَبِيْعُ | |
| Feilin sonu cəzm olundu | أَبِيعْ | |
| İki sakitdən (sakit ya və ayn) ya hərfi hazf olundu və emr-i hazır siqasının son halı ortaya çıxdı | أَبِعْ | |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli "lam" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilinin hərəkəsini cəzm edir, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər muzari feillərin nunları da düşür. Cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam budur ki, müfrəd müzekkər qayıb, müfrəd müənnəs qayıbə və cəmi müənnəs qayıbə siqalarında ayn ul-feil olan (əvvəl ya hərfindən çevrilmiş) elif hərfi ilə lam ul-feil olan ayn hərfi iki sakit kimi yanaşı gəlir, bu halda sağlam hərfi hazf etməkdənsə, illetli hərfi hazf etmək daha uyğundur.
| لِيُبِعْ | يُبِيعُ |
| لِيُبِيعَا | يُبِيعَانِ |
| لِيُبِيعُوا | يُبِيعُونَ |
| لِتُبِعْ | تُبِيعُ |
| لِتُبِيعَا | تُبِيعَانِ |
| لِيُبِعْنَ | يُبِعْنَ |
Gördüyünüz kimi emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olunmuş muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;
| Müfrəd müzekkər qayıb Əsli | يُبْيِعُ |
| İ'lâlli Hali | يُبِيعُ |
| Lam ul-emir əlavə olundu | لِيُبِيعُ |
| Sonu cəzm olundu | لِيُبِيعْ |
| iki sakitdən ya hazf olundu | لِيُبِعْ |
| Son hali | لِيُبِعْ |
İsm-i Fail
İfâl babından gələn əcvəf bina-i yai bir feil üçün ism-i fail siqası مُفْعِلٌ vəznindədir. Bu vəzində ayn ul-feil kəsrəlidir və feilimizin də ayn ul-feili ya olduğu üçün kəsrəli ya hərfində bəzi i'lâl qaydaları tətbiq olunur;
| Vezin | مُفْعِلٌ |
| Əsli Mövzun | مُبْيِعٌ |
| ya hərfinin hərəkəsi əvvəlki hərfə keçdi | مُبِيعٌ |
| Son Hali | مُبِيعٌ |
İsm-i Məf'ul
İfâl babından gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siqası مُفْعَلٌ kimi olur. Gördüyünüz kimi ism-i məf'ul vəznində ayn ul-feil fətəlidir və feilimizin də ayn ul-feili ya'dır. Bu fətəli ya hərfində bəzi i'lâl qaydaları tətbiq olunur;
| Vezin | مُفْعَلٌ |
| Əsli Mövzun | مُبْيَعٌ |
| ya hərfi hərəkəsini əvvəlki hərfə keçirdi | مُبَيْعٌ |
| ya hərfi elifə çevrildi | مُبَاعٌ |
| Son Hali | مُبَاعٌ |
Emsile-i Muttaride
| أَبَاعُوا | أَبَاعَا | أَبَاعَ | ||
| أَبَعْنَ | أَبَاعَتَا | أَبَاعَتْ | ||
| أَبَعْتُمْ | أَبَعْتُمَا | أَبَعْتَ | ||
| أَبَعْتُمْ | أَبَعْتُمَا | أَبَعْتِ | ||
|
||||
| يُبِيعُونَ | يُبِيعَانِ | يُبِيعُ | ||
| يُبِعْنَ | تُبِيعَانِ | تُبِيعُ | ||
| تُبِيعُونَ | تُبِيعَانِ | تُبِيعُ | ||
| تُبِعْنَ | تُبِيعَانِ | تُبِيعِينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.