Ecvef Yai binası — 4. fəsil: Müxtəlif nümunələr

4-cü Bab Misal Bina-i Yai	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	فَعِلَ	يَفْعَلُ	فَعْلٌ
Mövzun	هَابَ	يَهَابُ	هَيْبٌ
Əsli	هَيِبَ	يَهْيَبُ

هَابَ "qorxdu" feilinin ecvef bina-i yai olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli هَيِبَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə ayn ul-fiil olan ya hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu هَابَ feilinin bina-i yai olduğunu məzdərindən anlayırıq, məzdəri هَيْبٌ şəklindədir və ayn ul-fiilində ya hərfini saxlayır.

Emsile-i Muxtəlifə

هَائِبٌ

مَهِيبٌ

لَمْ يَهَبْ

لَمَّا يَهَبْ

مَا يَهَابُ

لاَ يَهَابُ

لَنْ يَهَابَ

لِيَهَبْ

لاَ يَهَبْ

هَبْ

لاَ تَهَبْ

مَهَابٌ

مِهْيَبٌ

هَيْبَةً

هِيبَةً

هُيُيْبٌ

هَيْبِيٌّ

هَيَّابٌ

أَهْيَبُ

مَا أَهْيَبَهُ

أَهْيِبْ بِهِ

Muzari Feilin Əsilləri

Əsli

Son Hali

يَهْيَبُ	يَهَابُ
لَمْ يَهْيَبْ	لَمْ يَهَبْ
لَمَّا يَهْيَبْ	لَمَّا يَهَبْ
مَا يَهْيَبُ	مَا يَهَابُ
لاَ يَهْيَبُ	لاَ يَهَابُ
لَنْ يَهْيَبَ	لَنْ يَهَابَ
لِيَهْيَبْ	لِيَهَبْ
لاَ يَهْيَبْ	لاَ يَهَبْ
إِهْيَبْ	هَبْ
لاَ تَهْيَبْ	لاَ تَهَبْ

Muzari Feillərin Məchulləri

Ecvef bina-i yai olan məlum bir muzari feil məchul edilmək istənildikdə yalnız muzaraət hərfi dammələnir. Unutmayaq ki, sonu cəzm olunan məchul muzari feildə (əmr feili) lam ul-fiil cəzm olunur və feilinin ayn ul-fiilindəki ya hərfindən dönən sakit elif ilə birləşir. İki sakitin yanaşı olması caiz olmadığından, munkalib olan elif hazf edilir. Cədvəli diqqətlə incələyin.

Məchul

Məlum

يُهَابُ	يَهَابُ
لَمْ يُهَبْ	لَمْ يَهَبْ
لَمَّا يُهَبْ	لَمَّا يَهَبْ
مَا يُهَابُ	مَا يَهَابُ
لاَ يُهَابُ	لاَ يَهَابُ
لَنْ يُهَابَ	لَنْ يَهَابَ
لِيُهَبْ	لِيَهَبْ
لاَ يُهَبْ	لاَ يَهَبْ
لِتُهَبْ	هَبْ
لاَ تُهَبْ	لاَ تَهَبْ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siğalarını müxatəb və müxatəbə siğalarından əldə edirik. Dördüncü babdan gələn ecvef bina-i yai bir feilinin əmr siğasını muzari feilinin i'lâl olmuş halından da, olmamış halından da əldə edə bilərik. İ'lâl olmamış halını götürsək; Dördüncü babdan gələn səhih bir feil kimi əmr feilini düzəldirik.

إِهْيَبْ	تَهْيَبُ
إِهْيَبَا	تَهْيَبَانِ
إِهْيَبُوا	تَهْيَبُونَ
إِهْيَبِي	تَهْيَبِينَ
إِهْيَبَا	تَهْيَبَانِ
إِهْيَبْنَ	تَهْيَبْنَ

Amma dördüncü babdan gələn ecvef bina-i yai bir feil daha sadə və asan tələffüz oluna biləcəyi halda, niyə çətin tələffüz olunanı seçək ki? Buna görə də, əsas olan əmr feilini muzari feilinin i'lâl olunmuş halından düzəltmək daha münasibdir;

هَبْ	تَهَابُ
هَابَا	تَهَابَانِ
هَابُوا	تَهَابُونَ
هَابِي	تَهَابِينَ
هَابَا	تَهَابَانِ
هَبْنَ	تَهَبْنَ

Gördüyümüz kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik və daha praktik nəticə əldə etdik. Diqqət edilməli məqam odur ki, emr-i hazır feillərdə əgər lam ul-fiil cəzm olunarsa, ayn ul-fiil düşər. Müfrəd müzəkkər müxatəb və cəmi müənnəs müxatəbə siğalarında olduğu kimi. İndi emr-i hazır feillərdəki i'lâli görək;

Muzari Feilin Əsli	تَهْيَبُ
İ'lâlli Muzari Feil	تَهَابُ
Muzaraət hərfi silindi	هَابُ
Sonu cəzm olundu	هَابْ
elif hazf olundu	هَبْ

Cədvəldə elif hərfinin hazf olunması iki cəzimli hərfin yan-yana gəlməsinə görədir. İki cəzimli hərf oxuna bilmir. Burada feilində zəif olan, hazf olunmağa daha layiq olan hərf hazf edildi. Eyni şeyi cəzm olunmuş muzari feillərdə də görürük. Qısası, ecvef feillərdə ayn ul-fiil ilə lam ul-fiil cəzimli olarsa, ayn ul-fiil hazf olunur. Digər hərf səhihdir, hazf olunsa, sözün mənası pozular.

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl olmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilinin hərəkəsi cəzm olunur, cəmi müzəkkər qayıb siğasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam odur ki, müfrəd müzəkkər qayıb, müfrəd müənnəs qayıbə və cəmi müənnəs qayıbə siğalarında ayn ul-fiil olan elif hərfi ilə lam ul-fiil olan be hərfi iki sakit hərf kimi yanaşı gəlir, bu halda səhih hərfi hazf etməkdənsə, illetli hərfi hazf etmək daha münasibdir.

لِيَهَبْ	يَهَابُ
لِيَهَابَا	يَهَابَانِ
لِيَهَابُوا	يَهَابُونَ
لِتَهَبْ	تَهَابُ
لِتَهَابَا	تَهَابَانِ
لِيَهَبْنَ	يَهَبْنَ

Gördüyümüz kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olmuş muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;

Müfrəd müzəkkər qayıb Əsli	يَهْيَبُ
İ'lâlli Hali	يَهَابُ
Lam ul-emir əlavə olundu	لِيَهَابُ
Sonu cəzm olundu	لِيَهَابْ
İki sakitdən ayn ul-fiil hazf olundu	لِيَهَبْ
Son Hali	لِيَهَبْ

İsm-i Fail

Sülasi mücərrədlərin 4-cü babından gələn ecvef bina-i yai bir feilinin ism-i fail siğası فَائِلٌ vəznindədir. Bu vəzn əslində فَاعِلٌ şəklindədir, amma ayn ul-fiil vəznə görə kəsrəlidir. Ecvef feillərdə ayn ul-fiil vav və ya ya olduğu üçün ism-i fail düzəldiləndə bu vav və ya kəsrəli olmalı olur və əvvəlində də ism-i failin elif hərfi olur. Buna görə də vav və ya hərfləri kəsrəli həmzəyə çevrilir.

Vəzn	فَاعِلُ - فَائِلٌ
Əsli Mövzun	هَايِبٌ
İ'lâlli Hali	هَائِبٌ

İsm-i Məf'ul

Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siğası مَفْعُولٌ şəklindədir. Səhih olan və 4-cü babdan gələn alimə-ye'lemu feilinin ism-i məf'ulu olan ma'lum kimi. Təbii ki, ecvef bina-i yai feilimizdə də bir sıra i'lâl halları var:

Vəzn	مَفْعُولٌ
Əsli Mövzun	مَهْيُوبٌ
Ya hərfi hərəkəsini ma qablinə ötürdü	مَهُيوبٌ
İki sakitdən vav hazf olundu	مَهُيبٌ
Ya hərfi yenidən vav hərfinə çevrilməsin deyə ma qabldakı hərfin hərəkəsi kəsrə oldu	مَهِيبٌ

Emsile-i Muttaride

Ecvef bina-i yai olan mazi feildəki i'lâl qaydaları əvvəlki dərslərdə verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.

هَابُوا	هَابَا	هَابَ
هِبْنَ	هَابَتَا	هَابَتْ
هِبْتُمْ	هِبْتُمَا	هِبْتَ
هِبْتُنَّ	هِبْتُمَا	هِبْتِ
هِبْنَا هِبْتُ

Ecvef bina-i yai olan muzari feildəki i'lâl qaydaları yuxarıda verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.

يَهَابُونَ	يَهَابَانِ	يَهَابُ
يَهَبْنَ	تَهَابَانِ	تَهَابُ
تَهَابُونَ	تَهَابَانِ	تَهَابُ
تَهَبْنَ	تَهَابَانِ	تَهَابِينَ
نَهَابُ أَهَابُ

Bu feilinin bütün çəkilişləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.