Ecvef Yai binası — 2. fəsil: Müxtəlif nümunələr

2-ci Bab Misal Bina-i Yai	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzn	فَعَلَ	يَفْعِلُ	فَعْلٌ
Mövzun	بَاعَ	يَبِيعُ	بَيْعٌ
Əsli	بَيَعَ	يَبْيِعُ

بَاعَ "satdı" feil ecvef bina-i yai olan mazi bir feil sayılır. Əsli بَيَعَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə ayn əl-feil olan ya hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu بَاعَ feilinin bina-i yai olduğunu məzdərindən başa düşürük, məzdəri بَيْعٌ şəklindədir və ayn əl-feilində ya hərfini saxlayır.

Emsile-i Muxtəlifə

بَائِعٌ

مَبِيعٌ

لَمْ يَبِعْ

لَمَّا يَبِعْ

مَا يَبِيعُ

لاَ يَبِيعُ

لَنْ يَبِيعَ

لِيَبِعْ

لاَ يَبِعْ

بِعْ

لاَ تَبِعْ

مَبَاعٌ

مَبِيعٌ

مِبْيَعٌ

بَيْعَةً

بِيعَةً

بُيَيْعٌ

بَيْعِيٌّ

بَيَّاعٌ

أَبْيَعُ

مَا أَبْيَعَهُ

أَبْيِعْ بِهِ

Muzari Feilin Əslləri

Əsli

Son Hali

يَبْيِعُ	يَبِيعُ
لَمْ يَبْيِعْ	لَمْ يَبِعْ
لَمَّا يَبْيِعْ	لَمَّا يَبِعْ
مَا يَبْيِعُ	مَا يَبِيعُ
لاَ يَبْيِعُ	لاَ يَبِيعُ
لَنْ يَبْيِعَ	لَنْ يَبِيعَ
لِيَيْيِعْ	لِيَبِعْ
لاَ يَبْيِعْ	لاَ يَبِعْ
إِبْيِعْ	بِعْ
لاَ تَبْيِعْ	لاَ تَبِعْ

Muzari Feillərin Məchulləri

Ecvef bina-i yai olan məlum bir muzari feil məchul ediləndə muzaraət hərfi dammələnir, feilinin fa əl-feili fethələnir və ayn əl-feili də elif hərfinə çevrilir, lam əl-feil olduğu kimi qalır. Yadda saxlamaq lazımdır ki, sonu cəzm olunan məchul muzari feildə (əmr feili) lam əl-feil cəzm olunur və feilinin ayn əl-feilindəki ya hərfindən çevrilmiş sakit eliflə birləşir. İki sakit hərfin yanaşı olması caiz olmadığından, çevrilmiş elifi hazf edirik. Cədvəli diqqətlə incələyin.

Məchul

Məlum

يُبَاعُ	يَبِيعُ
لَمْ يُبَعْ	لَمْ يَبِعْ
لَمَّا يُبَعْ	لَمَّا يَبِعْ
مَا يُبَاعُ	مَا يَبِيعُ
لاَ يُبَاعُ	لاَ يَبِيعُ
لَنْ يُبَاعَ	لَنْ يَبِيعَ
لِيُبَعْ	لِيَبِعْ
لاَ يُبَعْ	لاَ يَبِعْ
لِتُبَعْ	بِعْ
لاَ تُبَعْ	لاَ تَبِعْ

Emr-i Hazır Çəkimləri

Emr-i hazır siqalarını müxatab və müxataba siqalarından əldə edirik. İkinci babdan gələn ecvef bina-i yai bir feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lâl görmüş halından da, görməmiş halından da əldə edə bilərik. İ'lâl görməmiş halını götürsək; İkinci babdan gələn səhih bir feil kimi əmr feilini düzəldirik. 

إِبْيَعْ	تَبْيِعُ
إِبْيَعَا	تَبْيِعَانِ
إِبْيَعُوا	تَبْيِعُونَ
إِبْيَعِي	تَبْيِعِينَ
إِبْيَعَا	تَبْيِعَانِ
إِبْيَعْنَ	تَبْيِعْنَ

Amma ikinci babdan gələn ecvef bina-i yai bir feil daha asan və yüngül tələffüz oluna biləcəyi halda, niyə çətin olanı seçək ki? Buna görə də əsas olan əmr feilini muzari feilinin i'lâl görmüş halından düzəltmək daha münasibdir;

بِعْ	تَبِيعُ
بِيعَا	تَبِيعَانِ
بِيعُوا	تَبِيعُونَ
بِيعِي	تَبِيعِينَ
بِيعَا	تَبِيعَانِ
بِعْنَ	تَبِيعْنَ

Gördüyümüz kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatab muzari feillərdən düzəltdik və daha praktik nəticə əldə etdik. Diqqət edilməli məqam odur ki, emr-i hazır feillərdə əgər lam əl-feil cəzm olunarsa, ayn əl-feil düşür. Müfrəd müzekkər müxatab və cəmi müənnəs müxataba siqalarında olduğu kimi. İndi emr-i hazır feillərdəki i'lâli görək;

Muzari Feilin Əsli	تَبْيِعُ
İ'lâlli Muzari Feil	تَبِيعُ
Muzaraət hərfi silindi	بِيعُ
Sonu cəzm olundu	بِيعْ
Ya hazf olundu	بِعْ

Cədvəldə ya hərfinin hazf olunması iki cəzimli hərfin yanaşı gəlməsi səbəbindəndir. İki cəzimli hərf oxuna bilmir. Burada feilinin zəif olan, hazf edilməyə daha layiq olan hərfi hazf edildi. Eyni halı cəzm olunmuş muzari feillərdə də görürük. Qısası, ecvef feillərdə ayn əl-feil ilə lam əl-feil cəzimlidirsə, ayn əl-feil hazf olunur. Digər hərf səhihdir, hazf olunsa, kəlmənin mənası pozular.

Emr-i Qayıb Çəkimləri

Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lâm" ədatı (lam əl-əmr) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilinin hərəkəsi cəzm olunur, cəmi müzekkər qayıb siqasından nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam budur ki, müfrəd müzekkər qayıb, müfrəd müənnəs qayıbə və cəmi müənnəs qayıbə siqalarında ayn əl-feil olan ya hərfi ilə lam əl-feil olan ayn hərfi iki sakit hərf kimi yanaşı gəlir, bu halda səhih hərfi hazf etməkdənsə, feilinin illet hərfini hazf etmək daha məqsədəuyğundur deyərək illetli hərfi hazf edirik.

لِيَبِعْ	يَبِيعُ
لِيَبِيعَا	يَبِيعَانِ
لِيَبِيعُوا	يَبِيعُونَ
لِتَبِعْ	تَبِيعُ
لِتَبِيعَا	تَبِيعَانِ
لِيَبِعْنَ	يَبِعْنَ

Gördüyümüz kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olunmuş muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;

Müfrəd müzekkər qayıb Əsli	يَبْيِعُ
İ'lâlli Hali	يَبِيعُ
Lam əl-əmr əlavə olundu	لِيَبِيعْ
ya hazf olundu	لِيَبِعْ

İsm-i Fail

Sülasi mücərrədlərin 2-ci babından gələn ecvef bina-i yai bir feilinin ism-i fail siqası فَائِلٌ vəznindədir. Bu vəzn əslində فَاعِلٌ şəklindədir, amma ayn əl-feil vəznə görə kəsrəlidir. Ecvef feillərdə ayn əl-feil vav və ya ya olduğu üçün ism-i fail düzəldiləndə bu vav və ya kəsrəli olmalı olur və əvvəlində də ism-i failin elif hərfi var. Buna görə də vav və ya hərfləri kəsrəli bir həmzəyə çevrilir.

Vəzn	فَاعِلُ - فَائِلٌ
Əsl Mövzun	بَايِعٌ
İ'lâlli Hali	بَائِعٌ

İsm-i Meful

Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ism-i meful siqası مَفْعُولٌ şəklindədir. Səhih olan və 2-ci babdan gələn darabe-yedribu feilinin ism-i mefulu olan medrub kimi. Təbii ki, ecvef bina-i yai feilimizdə də bir sıra i'lâl var;

Vəzn	مَفْعُولٌ
Əsl Mövzun	مَبْيُوعٌ
Ya hərfi hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü	مَبُيوعٌ
İki sakitdən vav hazf olundu	مَبُيعٌ
Ya hərfi yenidən vav hərfinə çevrilməsin deyə əvvəlki hərfin hərəkəsi kəsrə oldu	مَبِيعٌ

Emsile-i Muttaride

Ecvef bina-i yai olan mazi feildəki i'lâl qaydaları əvvəlki dərslərdə verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.

بَاعُوا	بَاعَا	بَاعَ
بِعْنَ	بَاعَتَا	بَاعَتْ
بِعْتُمْ	بِعْتُمَا	بِعْتَ
بِعْتُمْ	بِعْتُمَا	بِعْتِ
بِعْنَا بِعْتُ

Ecvef bina-i yai olan muzari feildəki i'lâl qaydaları yuxarıda verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.

يَبِيعُونَ	يَبِيعَانِ	يَبِيعُ
يَبِعْنَ	تَبِيعَانِ	تَبِيعُ
تَبِيعُونَ	تَبِيعَانِ	تَبِيعُ
تَبِعْنَ	تَبِيعَانِ	تَبِيعِينَ
نَبِيعُ أَبِيعُ

Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.