Ecvef Vav binası — 5. fəsil: Müxtəlif nümunələr
| 5. Bab Məsəl Bina-i Vavi | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzn | فَعُلَ | يَفْعُلُ | فُولٌ |
| Mövzun | طَالَ | يَطُولُ | طُولٌ |
| Əsli | طَوُلَ | يَطْوُلُ |
طَالَ "uzun oldu" feilinin mazi forması ecvef bina-i vavi olan bir feil kimi qəbul edilir. Əsli طَوُلَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə ayn əl-feil olan vav hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu طَالَ feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən başa düşürük, məzdəri طُولٌ şəklindədir və ayn əl-feilində vav hərfini saxlayır.
Emsile-i Muxtəlifə
| طَوِيلٌ |
| مَطُولٌ |
| لَمْ يَطُلْ |
| لَمَّا يَطُلْ |
| مَا يَطُولُ |
| لاَ يَطُولُ |
| لَنْ يَطُولَ |
| لِيَطُلْ |
| لاَ يَطُلْ |
| طُلْ |
| لاَ تَطُلْ |
| مَطَالٌ |
| طَوْلَةً |
| طِيلَةً |
| طُوَيْلٌ |
| طُولِيٌّ |
| -törədilmir |
| أَطْوَلُ |
| مَا أَطْوَلَهُ |
| أَطْوِلْ بِهِ |
Muzari Feilin Əsləri
| Əsli | Son Hali |
| يَطْوُلُ | يَطُولُ |
| لَمْ يَطْوُلْ | لَمْ يَطُلْ |
| لَمَّا يَطْوُلْ | لَمَّا يَطُلْ |
| مَا يَطْوُلُ | مَا يَطُولُ |
| لاَ يَطْوُلُ | لاَ يَطُولُ |
| لَنْ يَطْوُلَ | لَنْ يَطُولَ |
| لِيَطْوُلْ | لِيَطُلْ |
| لاَ يَطْوُلْ | لاَ يَطُلْ |
| أُطْوُلْ | طُلْ |
| لاَ تَطْوُلْ | لاَ تَطُلْ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Ecvef bina-i vavi olan məlum bir muzari feil məchul edilmək istədikdə muzaraət hərfi dammələnir, feilinin fa əl-feili fəthalanır və ayn əl-feili də elif hərfinə çevrilir, lam əl-feil isə olduğu kimi qalır. Yadda saxlamaq lazımdır ki, sonu cəzm olunan məchul muzari feildə (əmr feili) lam əl-feil cəzm olunur və feilinin ayn əl-feilindəki vav hərfindən çevrilmiş sakit elif ilə birləşir. İki sakitin yanaşı gəlməsi caiz olmadığından, çevrilmiş elifi hazf edirik. Cədvəli diqqətlə incələyin.
| Məchul | Məlum |
| يُطَالُ | يَطُولُ |
| لَمْ يُطَلْ لَهُ | لَمْ يَطُلْ |
| لَمَّا يُطَلْ لَهُ | لَمَّا يَطُلْ |
| مَا يُطَالُ لَهُ | مَا يَطُولُ |
| لاَ يُطَالُ لَهُ | لاَ يَطُولُ |
| لَنْ يُطَالَ لَهُ | لَنْ يَطُولَ |
| لِيُطَلْ لَهُ | لِيَطُلْ |
| لاَ تُطَلْ لَهُ | لاَ يَطُلْ |
| لِيُطَلْ لَكَ | طُلْ |
| لاَ يُطَلْ لَكَ | لاَ تَطُلْ |
Beşinci babdan gələn bütün feilər lazım feil olduğu üçün məchul olduqda hərf-i cerr ilə işlədilir
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalarından əldə edirik. Beşinci babdan gələn ecvef bina-i vavi bir feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lâl görmüş halından və ya görməmiş halından əldə etmək mümkündür. İ'lâl görməmiş halını nəzərə alsaq; Birinci babdan gələn səhih bir feil kimi əmr feilini düzəldirik.
| أُطْوُلْ | تَطْوُلُ |
| أُطْوُلَا | تَطْوُلَانِ |
| أُطْوُلُوا | تَطْوُلُونَ |
| أُطْوُلِي | تَطْوُلِينَ |
| أُطْوُلَا | تَطْوُلَانِ |
| أُطْوُلْنَ | تَطْوُلْنَ |
Amma beşinci babdan gələn ecvef bina-i vavi bir feil daha sadə və asan tələffüz edilə biləcəyi halda, niyə çətin olanı seçək? Buna görə də, əsas olan əmr feilini muzari feilinin i'lâl görmüş halından düzəltmək daha münasibdir;
| طُلْ | تَطُولُ |
| طُولَا | تَطُولَانِ |
| طُولُوا | تَطُولُونَ |
| طُولِي | تَطُولِينَ |
| طُولَا | تَطُولَانِ |
| طُلْنَ | تَطُولْنَ |
Gördüyümüz kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olmuş müxatəb muzari feilindən düzəltdik və daha praktik nəticə əldə etdik. Diqqət edilməli məqam odur ki, emr-i hazır feillərdə əgər lam əl-feil cəzm olunarsa, ayn əl-feil düşür. Müfrəd müzekkər müxatəb və cəmi müənnəs müxatəbə siqalarında olduğu kimi. İndi emr-i hazır feillərdəki i'lâli nəzərdən keçirək;
| Muzari Feilin Əsli | تَطْوُلُ |
| İ'lâlli Muzari Feil | تَطُولُ |
| Muzaraət hərfi silindi | طُولُ |
| Sonu cəzm olundu | طُولْ |
| vav hazf olundu | طُلْ |
Emr-i Qayib Çəkimləri
Emr-i qayib çəkimlərini qayib və qayibə olan muzari feillərin i'lâl görmüş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" edatı (lam əl-əmr) əlavə olunur və sonu hərəkətli olan muzari feilinin hərəkəsi cəzm edilir, cəmi müzekkər qayib siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam, müfrəd müzekkər qayib, müfrəd müənnəs qayibə və cəmi müənnəs qayibə siqalarında ayn əl-feil olan vav hərfi ilə lam əl-feil olan lam hərfi iki sakit kimi yanaşı gəlir, bu halda səhih hərfi hazf etməkdənsə, feilinin illet hərfini hazf etmək daha münasibdir.
| لِيَطُلْ | يَطُولُ |
| لِيَطُولَا | يَطُولَانِ |
| لِيَطُولُوا | يَطُولُونَ |
| لِتَطُلْ | تَطُولُ |
| لِتَطُولَا | تَطُولَانِ |
| لِيَطُلْنَ | يَطُلْنَ |
Gördüyümüz kimi, emr-i qayib çəkimlərini i'lâl olmuş muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayib feildəki dəyişikliyi nəzərdən keçirək;
| Müfrəd müzekkər qayib Əsli | يَطْوُلُ |
| İ'lâlli Hali | يَطُولُ |
| Lam əl-əmr daxil oldu | لِيَطُولْ |
| vav hazf olundu | لِيَطُلْ |
Sıfət-i Müşəbbəhə
Sülasi mücərrədlərin 5-ci babından gələn ecvef bina-i vavi bir feilinin sıfət-i müşəbbəhə siqası فَعِيلٌ vəznində olur.
| Vəzn | فَعِيلٌ |
| Mövzun | طَوِيلٌ |
İsm-i Məf'ul
Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ism-i məf'ul siqası مَفْعُولٌ şəklindədir. Təbii ki, ecvef bina-i vavi feilimizdə də bir i'lâl mövcuddur;
| Vəzn | مَفْعُولٌ |
| Əsl Mövzun | مَطْوُولٌ |
| vav hərəkəsini ötürdü | مَطُوولٌ |
| iki vavdan ikincisi hazf olundu | مَطُولٌ |
Emsile-i Muttaridə
Ecvef bina-i vavi olan mazi feildəki i'lâl qaydaları əvvəlki dərslərdə verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı təqdim olunur.
| طَالُوا | طَالَا | طَالَ | ||
| طُلْنَ | طَالَتَا | طَالَتْ | ||
| طُلْتُمْ | طُلْتُمَا | طُلْتَ | ||
| طُلْتُنَّ | طُلْتُمَا | طُلْتِ | ||
|
||||
Ecvef bina-i vavi olan muzari feildəki i'lâl qaydaları yuxarıda verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı təqdim olunur.
| يَطُولُونَ | يَطُولَانِ | يَطُولُ | ||
| يَطُلْنَ | تَطُولَانِ | تَطُولُ | ||
| تَطُولُونَ | تَطُولَانِ | تَطُولُ | ||
| تَطُلْنَ | تَطُولَانِ | تَطُولِينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaqdır.