Ecvef Vav binası — 4. fəsil: Müxtəlif nümunələr
| 4-cü Bab Misal Bina-i Vavi | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzn | فَعِلَ | يَفْعَلُ | فَعْلٌ |
| Mövzun | خَافَ | يَخَافُ | خَوْفٌ |
| Əsli | خَوِفَ | يَخْوَفُ |
خَافَ "qorxdu" feilinin ecvef bina-i vavi olan mazi bir feil olduğu deyilir. Əsli خَوِفَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə ayn ul-fiil olan vav hərfi elif hərfinə çevrilmişdir. Bu خَافَ feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən anlayırıq, məzdəri خَوْلٌ şəklində ayn ul-fiilində vav hərfini saxlayır.
Emsile-i Muxtəlifə
| خَائِفٌ |
| لَمْ يَخَفْ |
| لَمَّا يَخَفْ |
| مَا يَخَافُ |
| لاَ يَخَافُ |
| لَنْ يَخَافَ |
| لِيَخَفْ |
| لاَ يَخَفْ |
| خَفْ |
| لاَ تَخَفْ |
| مَخَافٌ |
| مِخْوَفٌ |
| خَوْفَةً |
| خِيفَةً |
| خُوَيْفٌ |
| خَوْفِيٌّ |
| خَوَّافٌ |
| أَخْوَفُ |
| مَا أَخْوَفَهُ |
| أَخْوِفْ بِهِ |
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يَخْوَفُ | يَخَافُ |
| لَمْ يَخْوَفْ | لَمْ يَخَفْ |
| لَمَّا يَخْوَفْ | لَمَّا يَخَفْ |
| مَا يَخْوَفُ | مَا يَخَافُ |
| لاَ يَخْوَفْ | لاَ يَخَافُ |
| لَنْ يَخْوَفَ | لَنْ يَخَافَ |
| لِيَخْوَفْ | لِيَخَفْ |
| لاَ يَخْوَفْ | لاَ يَخَفْ |
| إِخْوَفْ | خَفْ |
| لاَ تَخْوَفْ | لاَ تَخَفْ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Ecvef bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul edilərkən, muzaraət hərfi dammələnir, feilinin fa ul-fiili fəthalanır və ayn ul-fiili də elif hərfinə çevrilir, lam ul-fiil isə olduğu kimi qalır. Unutmayaq ki, sonu cəzm olunan məchul muzari feildə (əmr feili) lam ul-fiil cəzm olunur və feilinin ayn ul-fiilindəki vavdan çevrilmiş sakit elif ilə birləşir. İki sakit hərfin yanaşı gəlməsi caiz olmadığından, çevrilmiş elifi hazf edirik. Cədvəli diqqətlə incələyin.
| Məchul | Məlum |
| يُخَافُ | يَخَافُ |
| لَمْ يُخَفْ | لَمْ يَخَفْ |
| لَمَّا يُخَفْ | لَمَّا يَخَفْ |
| مَا يُخَافُ | مَا يَخَافُ |
| لاَ يُخَافُ | لاَ يَخَافُ |
| لَنْ يُخَافَ | لَنْ يَخَافَ |
| لِيُخَفْ | لِيَخَفْ |
| لاَ يُخَفْ | لاَ يَخَفْ |
| لِتُخَفْ | خَفْ |
| لاَ تُخَفْ | لاَ تَخَفْ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siğalarını müxatəb və müxatəbə siğalarından əldə edirik. Dördüncü babdan gələn ecvef bina-i vavi bir feilinin əmr siğasını muzari feilinin i'lâl görmüş halından da, görməmiş halından da əldə edə bilərik. İ'lâl görməmiş halını götürsək; Birinci babdan gələn səhih bir feil kimi əmr feilini düzəldirik.
| إِخْوَفْ | تَخْوَفُ |
| إِخْوَفَا | تَخْوَفَانِ |
| إِخْوَفُوا | تَخْوَفُونَ |
| إِخْوَفِي | تَخْوَفِينَ |
| إِخْوَفَا | تَخْوَفَانِ |
| إِخْوَفْنَ | تَخْوَفْنَ |
Amma dördüncü babdan gələn ecvef bina-i vavi bir feil daha asan və yüngül tələffüz edilə biləcəyi halda, niyə çətin olanı seçək? Bu səbəbdən əsas olan əmr feilini muzari feilinin i'lâl görmüş halından düzəltmək daha münasibdir;
| خَفْ | تَخَافُ |
| خَافَا | تَخَافَانِ |
| خَافُوا | تَخَافُونَ |
| خَافِي | تَخَافِينَ |
| خَافَا | تَخَافَانِ |
| خَفْنَ | تَخَافْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâlə uğramış müxatəb muzari feillərdən düzəltdik və daha praktik nəticə əldə etdik. Diqqət edilməli məqam odur ki, emr-i hazır feillərdə əgər lam ul-fiil cəzm olunarsa, ayn ul-fiil düşər. Müfrəd müzekkər müxatəb və cəmi müənnəs müxatəbə siğalarında olduğu kimi. İndi emr-i hazır feillərdəki i'lâli görək;
| Muzari Feilin Əsli | تَخْوَفُ |
| İ'lâlli Muzari Feil | تَخَافُ |
| Muzaraət hərfi silindi | خَافُ |
| Sonu cəzm olundu | خَافْ |
| Elif hazf edildi | خَفْ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl görmüş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" edatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilinin hərəkəsi cəzm edilir, cəmi müzekkər qayıb siğasından nun düşdükdə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam, müfrəd müzekkər qayıb, müfrəd müənnəs qayıbə və cəmi müənnəs qayıbə siğalarında ayn ul-fiil olan vav hərfi ilə lam ul-fiil olan fe hərfi iki sakit hərf kimi yanaşı gəlir, bu halda səhih hərfi hazf etməkdənsə, feilinin illet hərfini hazf etmək daha münasibdir və beləliklə illetli hərfi hazf edirik.
| لِيَخَفْ | يَخَافُ |
| لِيَخَافَا | يَخَافَانِ |
| لِيَخَافُوا | يَخَافُونَ |
| لِتَخَفْ | تَخَافُ |
| لِتَخَافَا | تَخَافَانِ |
| لِيَخَفْنَ | يَخَقْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâlə uğramış muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişməni görək;
| Müfrəd müzekkər qayıb Əsli | يَخْوَفُ |
| İ'lâlli Hali | يَخَافُ |
| Lam ul-emir əlavə olundu | لِيَخَافْ |
| Elif hazf edildi | لِيَخَفْ |
İsm-i Fail
Sülasi mücərrədlərin 4-cü babından gələn ecvef bina-i vavi bir feilinin ism-i fail siğası فَائِلٌ vəznindədir. Bu vəzn əslində فَاعِلٌ şəklindədir, amma ayn ul-fiil vəznə görə kəsrəlidir. Ecvef feillərdə ayn ul-fiil vav və ya ya olduğu üçün ism-i fail düzəldiləndə bu vav və ya kəsrəli olmalı olur və əvvəldə də ism-i failin elif hərfi var. Bu səbəbdən vav və ya hərfləri kəsrəli bir həmzəyə çevrilir.
| Vəzn | فَاعِلُ - فَائِلٌ |
| Əsl Mövzun | خَاوِفٌ |
| İ'lâlli Hali | خَائِفٌ |
İsm-i Meful
Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ism-i meful siğası مَفْعُولٌ şəklindədir. Təbii ki, ecvef bina-i vavi feilimizdə də bir i'lâl mövcuddur;
| Vəzn | مَفْعُولٌ |
| Əsl Mövzun | مَخْوُوفٌ |
| vav hərəkəsini keçirdi | مَخُووفٌ |
| iki vavdan ikincisi hazf edildi | مَخُوفٌ |
Emsile-i Muttaride
Ecvef bina-i vavi olan mazi feildəki i'lâl qaydaları əvvəlki dərslərdə verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.
| خَافُوا | خَافَا | خَافَ | ||
| خِفْنَ | خَافَتَا | خَافَتْ | ||
| خِفْتُمْ | خِفْتُمَا | خِفْتَ | ||
| خِفْتُنَّ | خِفْتُمَا | خِفْتِ | ||
|
||||
Ecvef bina-i vavi olan muzari feildəki i'lâl qaydaları yuxarıda verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.
| يَخَافُونَ | يَخَافَانِ | يَخَافُ | ||
| يَخَفْنَ | تَخَافَانِ | تَخَافُ | ||
| تَخَافُونَ | تَخَافَانِ | تَخَافُ | ||
| تَخَفْنَ | تَخَافَانِ | تَخَافِينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaq.