Ecvef Bina-i Vavi 1-ci Bab Emsilə-i Muxtəlifəsi
| 1. Bab Məsəl Bina-i Vavi | Mazi | Muzari | Məzdər |
| Vəzin | فَعَلَ | يَفْعُلُ | فَعْلٌ |
| Mövzun | قَالَ | يَقُولُ | قَوْلٌ |
| Əsli | قَوَلَ | يَقْوُلُ |
قَالَ "dedi, söylədi" feil ecvef bina-i vavi olan mazi bir feil sayılır. Əsli قَوَلَ şəklindədir, i'lâl qaydasına görə ayn ul-fiil olan vav hərfi elif hərfinə çevrilib. Bu قَالَ feilinin bina-i vavi olduğunu məzdərindən anlayırıq, məzdəri قَوْلٌ şəklindədir və ayn ul-fiilində vav hərfini saxlayır.
Emsile-i Muxtəlifə
| قَائِلٌ |
| لَمْ يَقُلْ |
| لَمَّا يَقُلْ |
| مَا يَقُولُ |
| لاَ يَقُولُ |
| لَنْ يَقُولَ |
| لِيَقُلْ |
| لاَ يَقُلْ |
| قُلْ |
| لاَ تَقُلْ |
| مَقَالٌ |
| مِقْوَلٌ |
| قَوْلَةً |
| قِيلَةً |
| قُوَيْلٌ |
| قَوْلِيٌّ |
| قَوَّالٌ |
| أَقْوَلُ |
| مَا أَقْوَلَهُ |
| أَقْوِلْ بِهِ |
Muzari Feilin Əslləri
| Əsli | Son Hali |
| يَقْوُلُ | يَقُولُ |
| لَمْ يَقْوُلْ | لَمْ يَقُلْ |
| لَمَّا يَقْوُلْ | لَمَّا يَقُلْ |
| مَا يَقْوُلُ | مَا يَقُولُ |
| لاَ يَقْوُلُ | لاَ يَقُولُ |
| لَنْ يَقْوُلَ | لَنْ يَقُولَ |
| لِيَقْوُلْ | لِيَقُلْ |
| لاَ يَقْوُلْ | لاَ يَقُلْ |
| أُقْوُلْ | قُلْ |
| لاَ تَقْوُلْ | لاَ تَقُلْ |
Muzari Feillərin Məchulləri
Ecvef bina-i vavi olan bir məlum muzari feil məchul edilmək istədikdə, muzaraət hərfi dammələnir, feilinin fa ul-fiili fəthalanır və ayn ul-fiili elif hərfinə çevrilir, lam ul-fiil isə olduğu kimi qalır. Unutmayaq ki, sonu cəzm olunan məchul muzari feildə (əmr feili) lam ul-fiil cəzm olunur və feilinin ayn ul-fiilindəki vavdan çevrilmiş sakit elif ilə birləşir. İki sakit bir yerdə ola bilmədiyindən, çevrilmiş elifi hazf edirik. Cədvəli diqqətlə incələyin.
| Məchul | Məlum |
| يُقَالُ | يَقُولُ |
| لَمْ يُقَلْ | لَمْ يَقُلْ |
| لَمَّا يُقَلْ | لَمَّا يَقُلْ |
| مَا يُقَالُ | مَا يَقُولُ |
| لاَ يُقَالُ | لاَ يَقُولُ |
| لَنْ يُقَالَ | لَنْ يَقُولَ |
| لِيُقَلْ | لِيَقُلْ |
| لاَ يُقَلْ | لاَ يَقُلْ |
| لِتُقَلْ | قُلْ |
| لاَ تُقَلْ | لاَ تَقُلْ |
Emr-i Hazır Çəkimləri
Emr-i hazır siqalarını müxatəb və müxatəbə siqalardan əldə edirik. Birinci babdan gələn ecvef bina-i vavi feilinin əmr siqasını muzari feilinin i'lâl görmüş halından da, görməmiş halından da əldə edə bilərik. İ'lâl görməmiş halını nəzərə alsaq; birinci babdan gələn səhi̇h feil kimi əmr feilini düzəldirik.
| أُقْوُلْ | تَقْوُلُ |
| أُقْوُلَا | تَقْوُلَانِ |
| أُقْوُلُوا | تَقْوُلُونَ |
| أُقْوُلِي | تَقْوُلِينَ |
| أُقْوُلَا | تَقْوُلَانِ |
| أُقْوُلْنَ | تَقْوُلْنَ |
Amma birinci babdan gələn ecvef bina-i vavi feilinin daha asan və yüngül tələffüz edilə biləcəyi halda, niyə çətin olanı seçək? Buna görə də, əsas olan əmr feilini muzari feilinin i'lâl görmüş halından düzəltmək daha münasibdir;
| قُلْ | تَقُولُ |
| قُولَا | تَقُولَانِ |
| قُولُوا | تَقُولُونَ |
| قُولِي | تَقُولِينَ |
| قُولَا | تَقُولَانِ |
| قُلْنَ | تَقُولْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i hazır çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik və daha praktik nəticə əldə etdik. Diqqət edilməli məqam odur ki, emr-i hazır feillərdə əgər lam ul-fiil cəzm olunarsa, ayn ul-fiil düşür. Müfrəd müzəkkər müxatəb və cəmi müənnəs müxatəbə siqalarında olduğu kimi. İndi emr-i hazır feillərdəki i'lâli görək;
| Muzari Feilin Əsli | تَقْوُلُ |
| İ'lâlli Muzari Feil | تَقُولُ |
| Muzaraət hərfi silindi | قُولُ |
| Sonu cəzm olundu | قُولْ |
| Vav hazf olundu | قُلْ |
Emr-i Qayıb Çəkimləri
Emr-i qayıb çəkimlərini qayıb və qayıbə olan muzari feillərin i'lâl olunmuş hallarından düzəldirik. Bu muzari feillərin əvvəlinə kəsrəli bir "lam" ədatı (lam ul-emir) əlavə olunur və sonu hərəkəli olan muzari feilinin hərəkəsi cəzm edilir, cəmi müzəkkər qayıb siqasından nun düşəndə yerinə bir elif gəlir. Burada diqqət edilməli məqam, müfrəd müzəkkər qayıb, müfrəd müənnəs qayıb və cəmi müənnəs qayıbə siqalarında ayn ul-fiil olan vav hərfi ilə lam ul-fiil olan lam hərfi iki sakit olaraq qarşılaşır, bu halda səhi̇h hərfi hazf etməkdənsə, illetli hərfi hazf etmək daha münasibdir və ona görə də illetli hərfi hazf edirik.
| لِيَقُلْ | يَقُولُ |
| لِيَقُولَا | يَقُولَانِ |
| لِيَقُولُوا | يَقُولُونَ |
| لِتَقُلْ | تَقُولُ |
| لِتَقُولَا | تَقُولَانِ |
| لِيَقُلْنَ | يَقُولْنَ |
Göründüyü kimi, emr-i qayıb çəkimlərini i'lâl olunmuş müxatəb muzari feillərdən düzəltdik. İndi emr-i qayıb feildəki dəyişikliyi görək;
| Müfrəd müzəkkər qayıb Əsli | يَقْوُلُ |
| İ'lâlli Hali | يَقُولُ |
| Lam ul-emir əlavə olundu | لِيَقُولْ |
| Vav hazf olundu | لِيَقُلْ |
İsm-i Fail
Sülasi mücərrədin 1-ci babından gələn ecvef bina-i vavi feilinin ism-i fail siqası فَائِلٌ vəzinindədir. Bu vəzin əslində فَاعِلٌ şəklindədir, amma ayn ul-fiil vəzinə görə kəsrəlidir. Ecvef feillərdə ayn ul-fiil vav və ya ya olduğu üçün ism-i fail düzəldiləndə bu vav və ya kəsrəli bir həmzəyə çevrilir və əvvəlində də ism-i failin elif hərfi olur. Bu səbəbdən vav və ya hərfləri kəsrəli həmzəyə çevrilir.
| Vəzin | فَاعِلُ - فَائِلٌ |
| Əsli Mövzun | قَاوِلٌ |
| İ'lâlli Hali | قَائِلٌ |
İsm-i Meful
Sülasi mücərrəd bablardan gələn bütün feillərdə ism-i meful siqası مَفْعُولٌ şəklindədir. Təbii ki, ecvef bina-i vavi feilimizdə də bir i'lâl var;
| Vəzin | مَفْعُولٌ |
| Əsli Mövzun | مَقْوُولٌ |
| vav hərəkəsi köçdü | مَقُوولٌ |
| iki vavdan ikincisi hazf olundu | مَقُولٌ |
Emsile-i Muttaride
Ecvef bina-i vavi olan mazi feildəki i'lâl qaydaları əvvəlki dərslərdə verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.
| قَالُوا | قَالَا | قَالَ | ||
| قُلْنَ | قَالَتَا | قَالَتْ | ||
| قُلْتُمْ | قُلْتُمَا | قُلْتَ | ||
| قُلْتُنَّ | قُلْتُمَا | قُلْتِ | ||
|
||||
Ecvef bina-i vavi olan muzari feildəki i'lâl qaydaları yuxarıda verilmişdir. Burada təkrar etməyə ehtiyac olmadan son halı verilmişdir.
| يَقُولُونَ | يَقُولَانِ | يَقُولُ | ||
| يَقُلْنَ | تَقُولَانِ | تَقُولُ | ||
| تَقُولُونَ | تَقُولَانِ | تَقُولُ | ||
| تَقُلْنَ | تَقُولَانِ | تَقُولِينَ | ||
|
||||
Bu feilinin bütün çəkimləri təsrifat hissəsində yer alacaq.