Ecvef sülasi mücərrəd mazi məchul fellər

Əcvəf feilərin mazi məchul siğəsinin əsli qara, i'lala uğramış forması isə qırmızı rəngdə verilmişdir. Gördüyümüz kimi, əsas olaraq kəsrəli bir vav, özündən əvvəlki səhih bir hərfə hərəkəsini verir və sonra ya hərfinə çevrilir. Cəmi müənnəs qayıbedən etibarən mazi məchul siğalarda vav hərfindən dönən ya hərfi yoxdur, çünki feilinin lam ul-feili sakitdir. Buna görə də vav hərfindən dönən sakit ya ilə sakit lam bir yerə toplanır və feilinin səhih hərfindənsə, illetli hərfini hazf etmək daha münasib olduğundan munkalib ya hərfi hazf edilir.

Fa ul-Feili Kəsrəli olan Məchul Mazi Feil

Əcvəf sülasi mücərrəd mazi məchul feillərdə cəmi müənnəs qayıbedən etibarən olan feillərin məlumlarında əgər fa ul-feil damməlidirsə, məchullarında isə qarışıqlıq olmasın deyə kəsrələnir. 

قُوِلُوا قِيلُوا	قُوِلَا قِيلَا	قُوِلَ قِيلَ
قُوِلْنَ قِلْنَ	قُوِلَتَا قِيلَتَا	قُوِلَتْ قِيلَتْ
قُوِلْتُمْ قِلْتُمْ	قُوِلْتُمَا قِلْتُمَا	قُوِلْتَ قِلْتَ
قُوِلْتُمَا قِلْتُنَّ	قُوِلْتُمَا قِلْتُمَا	قُوِلْتِ قِلْتِ
قُوِلْنَا قِلْنَا قُوِلْتُ قِلْتُ

Fa ul-Feili Damməli olan Məchul Mazi Feil

Müfrəd müzəkkərdən qayıbdan, təsniyə müənnəs qayıbəyə qədər çəkimlərdə fa ul-feil kəsrəlidir. Cəmi müənnəs qayıbedən etibarən bütün siğalarda isə fa ul-feil damməlidir. Çünki خُفْنَ feilinin əsli خُوِفْنَ şəklindədir. Qaydaya görə vav hərfindəki kəsrə (əvvəlində damməli bir hərf olduğu üçün) ağırlıq yaratdığına görə hazf edildi və feilimiz خُوفْنَ oldu. Sakit vav hərfindən əvvəl artıq damməli bir hərf olduğu üçün bu vav hərfinə də ehtiyac qalmadı və son halda feilimiz خٌفْنَ oldu. Bu i'lal əməliyyatı aşağıdakı izahlardan fərqli olaraq aparılmışdır. Məqsədimiz feilərin məlum və məchul halları arasında qarışıqlığın qarşısını almaqdır.

خُوِفُوا خِيفُوا	خُوِفَا خِيفَا	خُوِفَ خِيفَ
خُوِفْنَ خُفْنَ	خُوِفَتَا خِيفَتَا	خُوِفَتْ خِيفَتْ
خُوِفْتُمْ خُفْتُمْ	خُوِفْتُمَا خُفْتُمَا	خُوِفْتَ خُفْتَ
خُوِفْتُنَّ خُفْتُنَّ	خُوِفْتُمَا خُفْتُمَا	خُوِفْتِ خُفْتِ
خُوِفْنَا خُفْنَا خُوِفْتُ خُفْتُ

Fa ul-Feili Damməli olan Məchul Mazi Feil

بُيِعُوا بِيعُوا	بُيِعَا بِيعَا	بُيِعَ بِيعَ
بُيِعْنَ بُعْنَ	بُيِعَتَا بِيعَتَا	بُيِعَتْ بِيعَتْ
بُيِعْتُمْ بُعْتُمْ	بُيِعْتُمَا بُعْتُمَا	بُيِعْتَ بُعْتَ
بُيِعْتُنَّ بُعْتُنَّ	بُيِعْتُمَا بُعْتُمَا	بُيِعْتِ بُعْتِ
بُيِعْنَا بُعْنَا بُيِعْتُ بُعْتُ

Vacib Qeyd: Buraya qədər قَالَ, خَافَ və بَاعَ əcvəf feilərin mazi məchul çəkimlərini verdik. Bütün feilərin çəkimlərinin fa ul-feili təsniyə müənnəs qayıbə (özünü də daxil olmaqla) siğasına qədər kəsrəlidir. Cəmi müənnəs qayıbedən etibarən isə bu vəziyyət fərqlənir. Diqqət etməli olduğumuz məqam, məchul edilmiş əcvəf feil ilə məlum olan əcvəf feilinin qarışmamasıdır. Məsələn, قَالَ feilinin məchul olan cəmi müənnəs qayıbə siğasının əsli قُوِلْنَ şəklindədir. Klassik i'lal üsulu ilə bu feil son halda قِلْنَ şəklində gəlmişdir. خَافَ feilinin məchul olan cəmi müənnəs qayıbəsinin əsli خُوِفْنَ şəklindədir. Klassik i'lal üsulu ilə bu feil son halda خِفْنَ olmalı idi, amma baxanda məlum siğası da خِفْنَ şəklində olduğu üçün bu feilinin fa ul-feilini dammə etdik və خُفْنَ oldu. بَاعَ feilinin məchul olan cəmi müənnəs qayıbə siğasının əsli بُيِعْنَ şəklindədir. Klassik i'lal üsulu ilə bu feil son halda بِعْنَ olmalı idi, amma məlum halı da belə olduğu üçün fa ul-feilini dammələdik və بُعْنَ etdik. Bütün bu feillərdə məchul olan cəmi müənnəs qayıbə siğasının fa ul-feili sona qədər olan siğalarda da keçərli oldu. 

Məlum Mazi bir Əcvəf Feil	قَالَ	خَافَ	بَاعَ
Məchulu	قُوِلَ	خُوِفَ	بُيِعَ
Cəmi müənnəs qayıbə siğası əsli	قُوِلْنَ	خُوِفْنَ	بُيِعْنَ
ayn ul-feil hərəkəsini əvvəlki hərfə ötürdü	قِوْلْنَ	خِوْفْنَ	بِيْعْنَ
Ayn ul-feil hazf edildi. Geri qalan cəmi müənnəs qayıbənin əsil halıdır. Burada fa ul-feilə baxırıq, məlumda dammədirsə məchulda kəsrələyirik, kəsrədirsə dammələyirik ki, məlum ilə məchul qarışmasın	قِلْنَ	خِفْنَ	بِعْنَ
Birinci feildə qarışma olmayacağı üçün dəyişiklik olmadı, amma ikinci və üçüncü feildə fa ul-feilin kəsrəli olması məlum feildə göründüyü üçün məchul feildə dammələmə uyğun sayıldı	قِلْنَ	خُفْنَ	بُعْنَ

Mufaələ və Təfə'ul Bablarından Gələn Mazi Məchul Siğalar

Mufaələ babında məchul feildə yalnız məlumda olan elif hərfi vav hərfinə çevrilir və başqa əməliyyat aparılmır;

Mazi məlum	قَاوَلَ
Mazi məchul	قُووِلَ

Mufaələ babının mazi məchul formasında iki vav heç vaxt idqama uğramaz. Əgər uğrasa قُوِّلَ olar və Təf'il babından mazi məlum olan قَوَّلَ feilinin məchulu olan قُوِّلَ ilə qarışar. Buna görə idqam olmaz.

Mufaələ babından bina-i yai məchul feilə gəlincə, eyni qaydada məlumda olan elif hərfi vav hərfinə çevrilir və başqa əməliyyat aparılmır;

Mazi məlum	سَايَرَ
Mazi məchul	سُويِرَ

Burada da bina-i vavi olduğu kimi idqam olmaz və سُيِّرَ kimi oxunmaz, çünki Təf'il babından mazi məlum olan سَيَّرَ feilinin məchulu olan سُيِّرَ ilə qarışdırılar.

Təfə'ul babında məchul feildə yalnız məlumda olan elif hərfi vav hərfinə çevrilir və başqa əməliyyat aparılmır;

Feillər	Bina-i Vavi	Bina-i Yai
Mazi məlum	تَقَاوَلَ	تَسَايَرَ
Mazi məchul	تُقُووِلَ	تُسُويِرَ

Bu məchullar idqama uğramaz. Bina-i vavi olan تُقُووِلَ sözünü idqam etsək تُقُوِّلَ etsək, o zaman Təfə'ul babından mazi məlum olan تَقَوَّلَ feilinin məchulu olan تُقُوِّلَ feililə qarışdırardıq. Bina-i yai olan تُسُويِرَ sözünü isə idqama salsaq تُسُيِّرَ etsək, Təfə'ul babından mazi məlum olan تَسَيَّرَ feilinin məchulu olan تُسُيِّرَ feililə qarışdırardıq. Buna görə bu bablardan gələn feilərin mazi məchullarında idqam edilmədi.