Tefâ'ûl fəsilindən nümunə: Bina-i Yai - Emsilə-i Müxtəlifəsi

Tefâ'ûl Babı	Mazi	Muzari	Məzdər
Vezin	تَفَاعَلَ	يَتَفَاعَلُ	تَفَاعُلاً
Mövzun	تَيَاسَرَ	يَتَيَاسَرُ	تَيَاسُرًا

تَيَاسَرَ feili Tefâ'ûl babından misal bina-i yai olan mazi bir feildir və lüğətdə "bölüşdü, sol tərəfə keçdi, yumşaq davrandı" mənalarına malikdir.

Emsile-i Muxtelife

مُتَيَاسِرٌ

مُتَيَاسَرٌ

لَمْ يَتَيَاسَرْ

لَمَّا يَتَيَاسَرْ

مَا يَتَيَاسَرُ

لاَ يَتَيَاسَرُ

لَنْ يَتَيَاسَرَ

لِيَتَيَاسَرْ

لاَ يَتَيَاسَرْ

تَيَاسَرْ

لاَ تَتَيَاسَرْ

مُتَيَاسَرٌ

تَيَاسُرًا

تَيَاسُرَةً حَسَنَةً

تَيَاسُرًا حَسَنًا

تُيَيْسِرٌ

تَيَاسُرِيٌّ

أَحْسَنُ تَيَاسُرًا

مَا أَحْسَنَ تَيَاسُرَهُ

أَحْسِنْ بِتَيَاسُرِهِ

Tefâ'ûl babından gələn misal bina-i yai olan bir muzari feil məchul etmək istənildikdə feilinin muzaraət hərfi damməli edilir.

Məchul Muzari

Məlum Muzari

يُتَيَاسَرُ	يَتَيَاسَرُ
لَمْ يُتَيَاسَرْ	لَمْ يَتَيَاسَرْ
لَمَّا يُتَيَاسَرْ	لَمَّا يَتَيَاسَرْ
مَا يُتَيَاسَرُ	مَا يَتَيَاسَرُ
لاَ يُتَيَاسَرُ	لاَ يَتَيَاسَرُ
لَنْ يُتَيَاسَرَ	لَنْ يَتَيَاسَرَ
لِيُتَيَاسَرْ	لِيَتَيَاسَرْ
لاَ يُتَيَاسَرُ	لاَ يَتَيَاسَرُ
لِتُتَيَاسَرْ	تَيَاسَرْ
لاَ تُتَيَاسَرْ	لاَ تَتَيَاسَرْ

Hazır əmr olan تَيَاسَرْ kəlməsi müfred müzekker müxatəb siğəsi olan تَتَيَاسَرْ feilindən törəmişdir. Tefâ'ûl babının əmr şəkli تَفَاعَلْ veznində olduğu üçün تَيَاسَرْ kimi meydana çıxır.

Əmr Feili	Törədiyi Feil
تَيَاسَرْ	تَتَيَاسَرُ
تَيَاسَرَا	تَتَيَاسَرَانِ
تَيَاسَرُوا	تَتَيَاسَرُونَ
تَيَاسَرِي	تَتَيَاسَرِينَ
تَيَاسَرَا	تَتَيَاسَرَانِ
تَيَاسَرْنَ	تَتَيَاسَرْنَ

Cədvəldə sağ tərəfdə olan müxatəb və müxatəbə siğələrindən hazır əmr düzəldilir. Formulumuz budur: müxatəb və müxatəbə siğələrində olan muzari feilin əvvəlindəki muzaraət hərfini atmaq və son hərfin hərəkəsini cəzm etmək lazımdır. Lakin Tefâ'ûl babının muzaraət hərfi atıldıqdan sonra hərəkəli bir hərf qaldığı üçün vəsil həmzəsinə ehtiyac yoxdur. Tefâ'ûl babının əmr feili vezin olaraq تَيَاسَرْ kimidir.

Hazır əmr düzəldiləcək muzari fellərdən yalnız müfred müzekker müxatəb siğəsinin, yəni تَتَيَاسَرُ feilinin sonunda hərəkə olur. Əmr düzəldiləndə cəzm edilir. Digərlərinin isə sonunda nun hərfi olur. Burada da həmin hərfi atacağıq. Lakin cəmi müənnəs nunu heç vaxt düşmür, həmişə fəthalı və məbnidir. Digər muzari fellər əfal-i xamsədən olduğu üçün sonlarındakı nunlar cəzm halında düşür.

Muzari Feildən Hazır Əmr Düzəldilməsi
تَيَاسَرْ	تَيَاسَرُ	تَتَيَاسَرُ
تَيَاسَرَا	تَيَاسَرَانِ	تَتَيَاسَرَانِ
تَيَاسَرُوا	تَيَاسَرُونَ	تَتَيَاسَرُونَ
تَيَاسَرِي	تَيَاسَرِينَ	تَتَيَاسَرِينَ
تَيَاسَرَا	تَيَاسَرَانِ	تَتَيَاسَرَانِ
تَيَاسَرْنَ	تَيَاسَرْنَ	تَتَيَاسَرْنَ

Müxatəb və müxatəbə siğələrinin hazır əmrini etdikdən sonra qayıdaq qayıb feillərin əmr-i qayıbını düzəltməyə. Əmr-i qayıb, qarşımızda olmayan 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün qurulan siğələrdir. 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün lâm ul-əmr, yəni əmr lâmını istifadə etməliyik. Əmr lâmı لِ "li" kəsrəlidir və feilinin əvvəlinə gəlir. Feilin sonu hərəkədirsə, cəzm edər, cəmi müənnəs nunu istisna olmaqla digər nunlar düşər.

لِيَتَيَاسَرْ	لِيَتَيَاسَر	لِيَتَيَاسَرُ	يَتَيَاسَرُ
لِيَتَيَاسَرَا	لِيَتَيَاسَرَا	لِيَتَيَاسَرَانِ	يَتَيَاسَرَانِ
لِيَتَيَاسَرُوا	لِيَتَيَاسَرُوا	لِيَتَيَاسَرُونَ	يَتَيَاسَرُونَ
لِتَتَيَاسَرْ	لِتَتَيَاسَر	لِتَتَيَاسَرُ	تَتَيَاسَرُ
لِتَتَيَاسَرَا	لِتَتَيَاسَرَا	لِتَتَيَاسَرَانِ	تَتَيَاسَرَانِ
لِيَتَيَاسَرْنَ	لِيَتَيَاسَرْنَ	لِيَتَيَاسَرْنَ	يَتَيَاسَرْنَ

İsm-i Fail

Tefâ'ûl veznindən gələn misal bina-i yai bir feilinin ism-i fail siğəsi muzari feildən düzəlir. Muzari feilinin əvvəlindəki fətxalı muzaraət hərfi yerinə damməli mim hərfi gəlir, feilinin ayn əl-feili də kəsrələnir və ism-i fail alınır.

İsm-i Fail	Muzari Feil
مُتَيَاسِرٌ	يَتَيَاسَرُ

İsm-i Meful

İsm-i meful məchul muzari feildən düzəlir. Məchul muzari feilinin muzaraət hərfi yerinə damməli mim gətirməklə və ya ism-i fail olan kəlmənin ayn əl-feilinin hərəkəsini fətxa etməklə əldə edilir.

İsm-i Meful	Məchul Muzari Feil
مُتَيَاسِرٌ	يُتَيَاسَرُ
مُتَيَاسَرٌ	مُتَيَاسَرٌ

Emsile-i Muttaride

Mazi Məlum
تَيَاسَرُوا	تَيَاسَرَا	تَيَاسَرَ
تَيَاسَرْنَ	تَيَاسَرَتَا	تَيَاسَرَتْ
تَيَاسَرْتُمْ	تَيَاسَرْتُمَا	تَيَاسَرْتَ
تَيَاسَرْتُنَّ	تَيَاسَرْتُمَا	تَيَاسَرْتِ
تَيَاسَرْنَا تَيَاسَرْتُ

Muzari Məlum
يَتَيَاسَرُونَ	يَتَيَاسَرَانِ	يَتَيَاسَرُ
يَتَيَاسَرْنَ	تَتَيَاسَرَانِ	تَتَيَاسَرُ
تَتَيَاسَرُونَ	تَتَيَاسَرَانِ	تَتَيَاسَرُ
تَتَيَاسَرْنَ	تَتَيَاسَرَانِ	تَتَيَاسَرِينَ
نَتَيَاسَرُ أَتَيَاسَرُ

Bu feilinin bütün şəkilləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.