Yâ ilə qurulan bina — 6-cı fəsil: Müxtəlif misallar

6. Bab Məsəl Bina-i Yai (qurudu)	Mazi	Muzari	Məzdər
Vəzin	فَعِلَ	يَفْعِلُ	فُعْلٌ
Mövzun	يَبِسَ	يَيْبِسُ	يُبْسٌ

Emsile-i Muxtəlifə

لاَ تَيْبِسْ	يَابِسٌ
مَيْبَسٌ	مَيْبُوسٌ
يَبْسَةً	لَمْ يَيْبِسْ
يِبْسَةً	لَمَّا يَيْبِسْ
يُبَيْسٌ	مَا يَيْبِسُ
يُبْسِيٌّ	لاَ يَيْبِسُ
يَبَّاسٌ	لَنْ يَيْبِسَ
أَيْبَسُ	لِيَيْبِسْ
مَا أَيْبَسَهُ	لاَ يَيْبِسْ
أَيْبِسْ بِهِ	إِيبِسْ

Məsəl Bina-i Yai olan bir muzari feil məchul etmək istənildikdə, fa ul-feil sakit bir ya hərfi və əvvəlindəki muzaraət hərfi də damməli olacaq. İ'lâl qaydasına görə sakit olan ya hərfi vav hərfinə çevrilir.

Məchul Muzari İ'lalli

Məchul Muzari Əsli

Məlum Muzari

يُوبَسُ	يُيْبَسُ	يَيْبِسُ
لَمْ يُوبَسْ	لَمْ يُيْبَسْ	لَمْ يَيْبِسْ
لَمَّا يُوبَسْ	لَمَّا يُيْبَسْ	لَمَّا يَيْبِسْ
مَا يُوبَسُ	مَا يُيْبَسُ	مَا يَيْبِسُ
لاَ يُوبَسُ	لاَ يُيْبَسُ	لاَ يَيْبِسُ
لَنْ يُوبَسَ	لَنْ يُيْبَسَ	لَنْ يَيْبِسَ
لِيُوبَسْ	لِيُيْبَسْ	لِيَيْبِسْ
لاَ يُوبَسْ	لاَ يُيْبَسْ	لاَ يَيْبِسْ
لِتُوبَسْ	لِتُيْبَسْ	إِيبِسْ
لاَ تُوبَسْ	لاَ تُيْبَسْ	لاَ تَيْبِسْ

Hazır əmr olan إِيبِسْ ifadəsi müfrəd müzəkkər müxatəb siğası olan تَيْبِسُ feilindən törəmişdir. تَيْبِسُ ifadəsindən muzaraət hərfi çıxarılmış və sonu səkinləşdirilmişdir və feil يْبِسْ formasını almışdır. Feilə sakit hərflə başlamaq olmaz deyə, əvvəlin ayn ul-feilinin hərəkəsinə baxılaraq kəsrəli bir vasıl həmzəsi gətirilmiş və feil إِيْبَسْ olmuşdur. إِيْبِسْ ifadəsindəki sakit ya hərfindən əvvəl kəsrəli bir hərf olduğu üçün bu sakit ya hərfi med kimi istifadə olunur və əmr feilimizin son forması إِيبِسْ olaraq meydana çıxır.

Əmr Feili	Törədiyi Feil
إِيبِسْ	تَيْبِسُ
إِيبِسَا	تَيْبِسَانِ
إِيبِسُوا	تَيْبِسُونَ
إِيبِسِي	تَيْبِسِينَ
إِيبِسَا	تَيْبِسَانِ
إِيبِسْنَ	تَيْبِسْنَ

Cədvəldə sağ tərəfdə olan müxatəb və müxatəbə siğalarından hazır əmr düzəldilir. Formulumuz, müxatəb və müxatəbə siğalarında olan muzari feillərin əvvəlindən muzaraət hərfini atmaq, son hərfin hərəkəsini səkin etməkdir. Sonra feilin əvvəlində sakit hərf qalırsa, əvvələ bir vasıl həmzəsi gətiririk. Bu vasıl həmzəsinin hərəkəsi feilin ayn ul-feilinə baxılaraq qoyulur. Əgər hazır əmr olunan muzari feilin ayn ul-feili damməli olarsa, vasıl həmzəsi damməli olur, deyilsə kəsrəli olur. Əgər muzaraət hərfi atıldıqdan sonra feilin əvvəlində hərəkəli bir hərf varsa, vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur.

Cədvəldə hazır əmr düzəldilən muzari feillərdən yalnız müfrəd müzəkkər müxatəb siğasının, yəni تَيْبِسُ feilinin sonunda hərəkə var. O, hazır əmrə çevriləndə səkinləşdirilir. Digərlərinin isə sonlarında nun hərfi var. Burada da həmin hərfi atacağıq. Lakin cəmi müənnəs nunu heç vaxt düşmür, olduğu kimi həmişə fətəlidir və mebnidir. Digər muzari feillər əfal-i xəmsədən olduğu üçün sonlarındakı nunlar səkin halda düşür.

Muzari Feildən Hazır Əmr Düzəldilməsi
إِيبِسْ إِيْبِسْ	يْبِس	يْبِسُ	تَيْبِسُ
إِيبِسَا إِيْبِسَا	يْبِسَا	يْبِسَانِ	تَيْبِسَانِ
إِيبِسُوا إِيْبِسُوا	يْبِسُوا	يْبِسُونَ	تَيْبِسُونَ
إِيبِسِي إِيْبِسِي	يْبِسِي	يْبِسِينَ	تَيْبِسِينَ
إِيبِسَا إِيْبِسَا	يْبِسَا	يْبِسَانِ	تَيْبِسَانِ
إِيبِسْنَ إِيْبِسْنَ	يْبِسْنَ	يْبِسْنَ	تَيْبِسْنَ

Müxatəb və müxatəbə siğalarının hazır əmrini etdikdən sonra, qayıb feillərin qayıb əmrini düzəltməyə keçək. Qayıb əmr dedikdə, qarşımızda olmayan 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün qurulan siğalar nəzərdə tutulur. 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün lâm ul-əmr, yəni əmr lâmını istifadə etməliyik. Əmr lâmı لِ "li" kəsrəlidir və feilin əvvəlinə gəlir. Hazır əmr üçün tətbiq etdiyimiz bütün üsullar burada da keçərlidir.

لِيَيْبِسْ	لِيَيْبِس	لِيَيْبِسُ	يَيْبِسُ
لِيَيْبِسَا	لِيَيْبِسَا	لِيَيْبِسَانِ	يَيْبِسَانِ
لِيَيْبِسُوا	لِيَيْبِسُوا	لِيَيْبِسُونَ	يَيْبِسُونَ
لِتَيْبِسْ	لِتَيْبِس	لِتَيْبِسُ	تَيْبِسُ
لِتَيْبِسَا	لِتَيْبِسَا	لِتَيْبِسَانِ	تَيْبِسَانِ
لِيَيْبِسْنَ	لِيَيْبِسْنَ	لِيَيْبِسْنَ	يَيْبِسْنَ

Emsile-i Muttaridə

Mazi Məlum
يَبِسُوا	يَبِسَا	يَبِسَ
يَبِسْنَ	يَبِسَتَا	يَبِسَتْ
يَبِسْتُمْ	يَبِسْتُمَا	يَبِسْتَ
يَبِسْتُنَّ	يَبِسْتُمَا	يَبِسْتِ
يَبِسْنَا يَبِسْتُ

Muzari Məlum
يَيْبِسُونَ	يَيْبِسَانِ	يَيْبِسُ
يَيْبِسْنَ	تَيْبِسَانِ	تَيْبِسُ
تَيْبِسُونَ	تَيْبِسَانِ	تَيْبِسُ
تَيْبِسْنَ	تَيْبِسَانِ	تَيْبِسِينَ
نَيْبِسُ أَيْبِسُ

Bu feilinin bütün şəkilləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.