Yâ ilə qurulan bina — 5-ci fəsil: Müxtəlif misallar

5. Bab Məsəl Bina-i Yai (Bərəkətli oldu)	Mazi	Muzari	Məzdər
Vezin	فَعُلَ	يَفْعُلُ	فُعْلٌ
Mevzun	يَمُنَ	يَيْمُنُ	يُمْنٌ

Emsile-i Muxtəlifə

لاَ تَيْمُنْ	يَامِنٌ
مَيْمَنٌ	مَيْمُونٌ
يَمْنَةً	لَمْ يَيْمُنْ
يِمْنَةً	لَمَّا يَيْمُنْ
يُمَيْنٌ	مَا يَيْمُنُ
يُمْنِيٌّ	لاَ يَيْمُنُ
يَمَّانٌ	لَنْ يَيْمُنَ
أَيْمَنُ	لِيَيْمُنْ
مَا أَيْمَنَهُ	لاَ يَيْمُنْ
أَيْمِنْ بِهِ	أُومُنْ

Məsəl Bina-i Yai olan bir muzari feil məchul etmək istənildikdə fa ul-feil sakit bir ya hərfi və əvvəlindəki muzaraət hərfi də damməli olacaq. İ'lal qaydasına görə sakit olan ya hərfi vav hərfinə çevrilir.

Məchul Muzari İ'lallı

Məchul Muzari Əsli

Məlum Muzari

يُومَنُ	يُيْمَنُ	يَيْمُنُ
لَمْ يُومَنْ	لَمْ يُيْمَنْ	لَمْ يَيْمُنْ
لَمَّا يُومَنْ	لَمَّا يُيْمَنْ	لَمَّا يَيْمُنْ
مَا يُومَنُ	مَا يُيْمَنُ	مَا يَيْمُنُ
لاَ يُومَنُ	لاَ يُيْمَنُ	لاَ يَيْمُنُ
لَنْ يُومَنَ	لَنْ يُيْمَنَ	لَنْ يَيْمُنَ
لِيُومَنْ	لِيُيْمَنْ	لِيَيْمُنْ
لاَ يُومَنْ	لاَ يُيْمَنْ	لاَ يَيْمُنْ
لِتُومَنْ	لِتُيْمَنْ	أُومُنْ
لاَ تُومَنْ	لاَ تُيْمَنْ	لاَ تَيْمُنْ

Hazır əmr olan أُومُنْ ifadəsi müfrəd müzekkər müxatəb siğəsi olan تَيْمُنُ feilindən törəmişdir. تَيْمُنُ ifadəsindən muzaraət hərfi çıxarılıb və sonu səkinləşdirilmişdir və feil يْمُنْ formasını almışdır. Feilə sakit hərflə başlamaq mümkün olmadığı üçün əvvəlin ayn ul-feilin hərəkəsi olan damməli bir vasıl həmzəsi gətirilir və feil أُيْمُنْ olur. أُيْمُنْ ifadəsindəki sakit ya hərfindən əvvəl damməli bir hərf olduğu üçün bu sakit ya hərfi vav hərfinə çevrilir və feilimiz أُوْمُنْ olur. Və sonda sakit vavdan əvvəl damməli bir hərf olduğu üçün sakit vav hərfi medd kimi istifadə olunur və əmr feilin son forması أُومُنْ kimi meydana çıxır.

Əmr Feili	Törədiyi Feil
أُومُنْ	تَيْمُنُ
أُومُنَا	تَيْمُنَانِ
أُومُنُوا	تَيْمُنُونَ
أُومُنِي	تَيْمُنِينَ
أُومُنَا	تَيْمُنَانِ
أُومُنَّ	تَيْمُنَّ

Cədvəldə sağ tərəfdə olan müxatəb və müxatəbə siğalarından hazır əmr düzəldilir. Formulumuz, müxatəb və müxatəbə siğalarında olan muzari feillərin əvvəllərindən muzaraət hərfini çıxarmaq, son hərfin hərəkəsini səkin etməkdir. Sonra feilin əvvəlində sakit hərf qalırsa əvvələ bir vasıl həmzəsi gətiririk. Bu vasıl həmzəsinin hərəkəsi feilin aynul feili nəzərə alınaraq qoyulur. Əgər hazır əmr edilən muzari feilin ayn ul-feili damməlidirsə vasıl həmzəsi damməli olur, deyilsə kəsrəli olur. Əgər muzaraət hərfi çıxarıldıqdan sonra feilin əvvəlində hərəkəli hərf varsa vasıl həmzəsinə ehtiyac yoxdur.

Cədvəldəki hazır əmr ediləcək muzari feillərdən yalnız müfrəd müzekkər müxatəb siğasının, yəni تَيْمُنُ feili sonunda hərəkə var. O, hazır əmr edilərkən səkinləşdirilir. Digərlərinin isə sonlarında nun hərfi var. Burada da həmin hərfi çıxaracağıq. Lakin cəmi müənnəs nunu heç vaxt düşmür, olduğu kimi həmişə fəthəlidir və mebnidir. Digər muzari feillər əfal-i xəmsədən olduğu üçün sonlarındakı nunlar səkin halda düşür.

Muzari Feildən Hazır Əmr Düzəldilməsi
أُومُنْ أُيْمُنْ	يْمُن	يْمُنُ	تَيْمُنُ
أُومُنَا أُيْمُنَا	يْمُنَا	يْمُنَانِ	تَيْمُنَانِ
أُومُنُوا أُيْمُنُوا	يْمُنُوا	يْمُنُونَ	تَيْمُنُونَ
أُومُنِي أُيْمُنِي	يْمُنِي	يْمُنِينَ	تَيْمُنِينَ
أُومُنَا أُيْمُنَا	يْمُنَا	يْمُنَانِ	تَيْمُنَانِ
أُومُنَّ أُيْمُنَّ	يْمُنَّ	يْمُنَّ	تَيْمُنَّ

Müxatəb və müxatəbə siğalarının hazır əmrini etdikdən sonra qayıb feillərin qayıb əmrini düzəltməyə keçək. Qayıb əmr dedikdə qarşımızda olmayan 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün qurulan siğalar nəzərdə tutulur. 3-cü şəxslərə əmr vermək üçün lâm ul-əmr, yəni əmr lâmını istifadə etməliyik. Əmr lâmı لِ "li" kəsrəlidir və feilin əvvəlinə gəlir. Hazır əmr üçün tətbiq etdiyimiz bütün qaydalar burada da keçərlidir.

لِيَيْمُنْ	لِيَيْمُن	لِيَيْمُنُ	يَيْمُنُ
لِيَيْمُنَا	لِيَيْمُنَا	لِيَيْمُنَانِ	يَيْمُنَانِ
لِيَيْمُنُوا	لِيَيْمُنُوا	لِيَيْمُنُونَ	يَيْمُنُونَ
لِتَيْمُنْ	لِتَيْمُن	لِتَيْمُنُ	تَيْمُنُ
لِتَيْمُنَا	لِتَيْمُنَا	لِتَيْمُنَانِ	تَيْمُنَانِ
لِيَيْمُنَّ	لِيَيْمُنَّ	لِيَيْمُنَّ	يَيْمُنَّ

Emsile-i Muttaridə

Mazi Məlum
يَمُنُوا	يَمُنَا	يَمُنَ
يَمُنَّ	يَمُنَتَا	يَمُنَتْ
يَمُنْتُمْ	يَمُنْتُمَا	يَمُنْتَ
يَمُنْتُنَّ	يَمُنْتُمَا	يَمُنْتِ
يَمُنَّا يَمُنْتُ

Muzari Məlum
يَيْمُنُونَ	يَيْمُنَانِ	يَيْمُنُ
يَيْمُنَّ	تَيْمُنَانِ	تَيْمُنُ
تَيْمُنُونَ	تَيْمُنَانِ	تَيْمُنُ
تَيْمُنَّ	تَيْمُنَانِ	تَيْمُنِينَ
نَيْمُنُ أَيْمُنُ

Bu feilin bütün şəkilləri təsrifat hissəsində veriləcəkdir.