İftial babının faul-fiili nə vaxt ص, ض, ط və ya ظ kimi hərflər olarsa, o halda iftial babının ت hərfi ط hərfinə çevrilir. Bu şəkildə صُلْحٌ kəlməsi üçün اِصْطَلَحَ “barış etdi”, ضَرْبٌ kəlməsi üçün اِضْطَرَبَ “əziyyət çəkdi”, طَرْدٌ kəlməsi üçün اِطَّرَدَ “ard-arda gəldi”, ظُلْمٌ kəlməsi üçün isə اِظْطَلَمَ “zülm gördü” deyirsən. İftial babının digər şəkilləri də eyni qaydada olur. صُلْحٌ kəlməsinin iftial babından keçmiş zamanı اِصْطَلَحَ, indiki zamanı يَصْطَلِحُ, məsdəri اِصْطَلاَحًا, ism-i faili مُصْطَلِحُ, ism-i məf’ulu مُصْطَلَحٌ, əmr halı اِصْطَلِحْ və qadağan halı لاَ تَصْطَلِحْ şəklində olur.
Hər nə vaxt ki, iftial babının faul-fiili د, ذ və ya ز hərflərindən biri olarsa, o halda bu hərflər د hərfinə çevrilirlər. Buna görə də iftial babına daxil olan دَرْءٌ (der’i) kəlməsi üçün اِدَّرَءَ “pusquya yatdı”, ذِكْرٌ (zikr) kəlməsi üçün اِذَّكَرَ “xatırladı, yad etdi, zikr etdi”, زَجْرٌ (zecr) kəlməsi üçün isə اِزْدَجَرَ “boyun əydi” deyirsən.
Qeyd: زَجْرٌ feilinin normalda اِزْتَجَرَ olması lazım idi, lakin ت hərfi د hərfinə çevrildi və اِزْدَجَرَ oldu. دَرْءٌ feilinin normalda اِدْتَرَءَ olması lazım idi, lakin ت hərfi د hərfinə çevrildi və اِدَّرَءَ oldu. ذِكْرٌ feilinin normalda اِذْتَكَرَ olması lazım idi, lakin ت hərfi د hərfinə çevrildi və اِذْدَكَرَ oldu. ت hərfindən çevrilmiş د və feilinin faul-fiili olan ذ hərfi məxrəclərinin yaxınlığına görə bir-birinə idqam olundu və اِذَّكَرَ oldu, burada faul-fiil ilə idqamla oxundu, ت-dən çevrilmiş د hərfinə də idqam ola bilər, bu halda اِدَّكَرَ şəklində oxunması da caizdir. Qəmər surəsi 17-ci ayədə وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ “Və and olsun ki, biz Qur’anı zikr üçün asanlaşdırdıq. Buna baxmayaraq, təzəkkür edən (müddəkkir və ya müzzəkkir) varmı?” deyildiyi kimi.
اِتَّقَى feilinin əsli اِوْتَقَى şəklindədir. Kök hərfləri vav, kaf və ya hərfləridir. Faul-fiil vav olduğu üçün ت hərfinə çevrilir və اِتْتَقَى olur, iki ت hərfi idqama uğrayır və sonda اِتَّقَى olur. اِتَّسَرَ feilinin əsli اِيْتَسَرَ şəklindədir. Kök hərfləri ya, sin və ra hərfləridir. Faul-fiil ya olduğu üçün ت hərfinə çevrilir və اِتْتَسَرَ olur, iki ت hərfi idqama uğrayır və sonda اِتَّسَرَ olur. اِتَّغَرَ feilinin əsli اِثْتَغَرَ şəklindədir. Kök hərfləri peltek se, ğayn və ra hərfləridir. Faul-fiil peltek se olduğu üçün ت hərfinə çevrilir və اِثْتَغَرَ olur, iki ت hərfi idqama uğrayır və sonda اِتَّغَرَ olur.
Hər nə vaxt اِفْتِعَالْ babının faul-fiili itbaq hərflərindən olarsa, o halda اِفْتِعَالْ babındakı ت hərfi ط hərfinə çevrilir. İtbaq hərfləri 4 ədəddir.
| اِفْتِعَالْ babındakı ت hərfinin ط hərfinə çevrilməsi |
| İtbaq hərfləri |
İfte’âle babı |
İ’lali |
| ص |
اِصْتَبَرَ |
اِصْطَبَرَ |
| ض |
اِضْتَرَبَ |
اِضْطَرَبَ |
| ط |
اِطْتَرَدَ |
اِطَّرَدَ |
| ظ |
اِظْتَهَرَ |
اِظَّهَرَ |
Əgər ifte’âle babının faul-fiili د və ya ذ və ya ز hərflərindən biri olarsa, ifte’âle babının ت hərfi د hərfinə çevrilir.
| اِفْتِعَالْ babında faul fiilin د və ya ذ və ya ز hərflərindən biri olması halında ت hərfi د hərfinə çevrilir |
| Faul Fiil |
İfte’âle babı |
İ’lali |
| د |
اِدْتَمَعَ |
اِدَّمَعَ |
| ذ |
اِذْتَكَرَ |
اِدَّكَرَ |
| ز |
اِزْتَجَرَ |
اِزْدَجَرَ |
Əgər ifte’âle babının faul-fiili و və ya ى və ya ث hərflərindən biri olarsa, o و və ya ى və ya ث hərfləri ت hərfinə çevrilir və sonra ifte’âle babında yaranan iki ت hərfi idqama uğrayır.
| اِفْتِعَالْ babında faul fiilin و və ya ى və ya ث hərflərindən biri olması halında ت hərfinə çevrilməsi |
| Faul Fiil |
İ’lali |
İdqam |
İfte’âle babı |
| و |
اِوْتَقَى |
اِتْتَقَى |
اِتَّقَى |
| ي |
اِيْتَسَرَ |
اِتْتَسَرَ |
اِتَّسَرَ |
| ث |
اِثْتَغَرَ |
اِتْتَغَرَ |
اِتَّغَرَ |
| اِصْطَبَرَ |
Səbir etdi |
| اِضْطَرَبَ |
Əziyyət çəkdi |
| اِطَّرَدَ |
Ard-arda gəldi |
| اِظَّهَرَ |
Tərk etdi |
| اِدَّمَعَ |
Göz yaşardı |
| اِدَّكَرَ |
Xatırladı |
| اِزْدَجَرَ |
Qadağan etdi |
| اِتَّقَى |
Çəkin(di) |
| اِتَّسَرَ |
Asan oldu |
| اِتَّغَرَ |
Dişləri çıxdı |