2. Meful-ü Bih

Failin etdiyi fiildən birbaşa təsirlənən obyektə meful-u bih deyilir. Əgər failin fiili ilə mefulu arasında hər hansı bir hərf-i cerr yoxdursa, o zaman həmin mefula mefulun bih sarih deyilir. 

كُتُبْتٌ الرِّسَالَةَ

Məktubu yazdım

إِشْتَرَيْتُ قَلَمًا

Bir qələm aldım

رَأَيْتُ رَجُلاً

Bir adam gördüm

Məsələn, الرِّسَالَةَ, قَلَمًا və رَجُلاً sözləri failin fiilindən birbaşa təsirlənmişdir. Failin fiili ilə meful arasında heç bir hərf-i cerr olmadığı üçün bu sözlərə mefulun bih sarih deyilir. Gördüyümüz kimi, meful isimlər nəsb halında murebdirlər və nəsb olan bu meful isimlər müfrəd münsərif olduqları üçün nəsb əlamətləri fətə (hərəkə ilə) olur.

Bəzən failin fiili ilə təsir etdiyi obyekt və ya mövzu olan meful arasında bir hərf-i cerr olur. Bu hərf-i cerr təsirin formasını göstərir və mefulumuz mefulun bih qeyri-sarih olur. Hərf-i cerrə ehtiyac adətən lazım fiillərdə ortaya çıxır. Hərf-i cerr lazım fiili mütəaddi edir.

مَرَرْتُ بِالْمَكْتَبَةِ

Kitabxanaya baş çəkdim

قُلْتُ لِلْأَطْفَالِ

Uşaqlara dedim

يُحِبُّ اللهُ بِالْمُؤْمِنِينَ

Allah möminləri sevir

Məsələlərdəki اَلْمَكْتَبَةُ , اَلْاَطْفَالُ və اَلْمُؤْمِنِينَ sözləri failin fiilindən təsirlənən mefullardır. Fail ilə meful arasında hərf-i cerr var. Buna görə də bu meful isimlərə mefulun bih qeyri-sarih deyilir. اَلْمَكْتَبَةُ və اَلْاَطْفَالُ və اَلْمُؤْمِنِينَ mefulları nəsb halında sözün növünə görə fətə, əlif və ya ya hərfi ilə irablanmalıdır. اَلْمَكْتَبَةُ sözü müfrəd münsərif olduğu üçün hərəkə ilə (yəni fətə ilə), اَلْاَطْفَالُ sözü cəmi mükəssər münsərif olduğu üçün hərəkə ilə (yəni fətə ilə), اَلْمُؤْمِنِينَ isə cəmi müzəkkər salim olduğu üçün hərf ilə (yəni ya hərfi ilə) irablanır. Başlarında hərf-i cerr gəldiyi üçün avtomatik olaraq məcrur isim olurlar. Söz olaraq hərəkə ilə irablananlar (mureb isim olduqlarına görə) kəsrə qəbul edir, amma hərf ilə irablanan اَلْمُؤْمِنِينَ sözünün sonundakı nun hərfi məbni və məftuh olduğu üçün söz olaraq dəyişmir. 

Bu üç mefula mefulun bih qeyri-sarih və mahallən mənsub isimlər deyirik. İlk ikisi söz olaraq məcrur, digəri isə söz olaraq məftuhtur.

Mənsub isimlərin əlamətləri üçün irab növlərini yaxşı bilməliyik. Müfrəd münsərifin və ya cəmi müənnəs salim isimlərin irabları hərəkə ilə, yoxsa hərf ilə olur - buna diqqət etməliyik. Bunun üçün irab dərslərinə baxın.