Mazi fel və keçmiş zaman

Mazi Feil (Keçmiş Zaman): Bir hərəkətin keçmiş zamanda baş verdiyini bizə bildirir. Mazi feil məlum və məchul olmaqla iki yerə bölünür. Əgər keçmiş zamandakı bir hərəkətin faili (icraçısı) bəllidirsə və kim sualına açıq şəkildə bir mövzu adı verilə bilirsə, o mazi feilə “məlum (etken) mazi feil” deyilir. Tam əksi olaraq, keçmiş zamandakı bir hərəkətin faili bəlli deyilsə və kim sualına açıq şəkildə mövzu adı verilə bilmirsə, o mazi feilə də “məchul (edilgen) mazi feil” deyilir. Məlum mazi feilə Məsələn; كَتَبَ “kətəbə-yazdı” feilində kim yazdı deyə soruşulsa, cavab olaraq “O” yazdı deyə bilərik. Məchul mazi feilə Məsələn; كُتِبَ “kutibə-yazıldı” feilində kim yazdı deyə soruşulsa, yazanın bəlli olmadığı ortaya çıxar. Məhz bu kimi faili bəlli olmayan feillər məchul feillərdir.

Mazi feilinin məlum formasında yalnız ayn əl-feilin hərəkəsi dəyişir. Məchul formasında isə sülasi mücərrəd (3 hərfli) feillərdə fa əl-feil dammələnir, ayn əl-feil kəsrələnir və lam əl-feil olduğu kimi qalır, yəni sülasi mücərrəd bir mazi feilinin məchul forması فُعِلَ "fuile" vəznindən gəlir. Aşağıdakı cədvəldə məlum üçün ola biləcək 3 fərqli mazi forması (yalnız ayn əl-feil dəyişir) və məchul üçün olan tək فُعِلَ "fuile" vəzninin şəkillərini görəcəyik.

3 hərfli (sülasi) feillərin mazi məlum formaları

Cəm	İkil	Tək	Zamir növü
فَعَلُوا فَعُلُوا فَعِلُوا	فَعَلَا فَعُلَا فَعِلَا	فَعَلَ فَعُلَ فَعِلَ	müzekker qayib 3-cü şəxs
فَعَلْنَ فَعُلْنَ فَعِلْنَ	فَعَلَتَا فَعُلَتَا فَعِلَتَا	فَعَلَتْ فَعُلَتْ فَعِلَتْ	müənnəs qayibə 3-cü şəxs
فَعَلْتُمْ فَعُلْتُمْ فَعِلْتُمْ	فَعَلْتُمَا فَعُلْتُمَا فَعِلْتُمَا	فَعَلْتَ فَعُلْتَ فَعِلْتَ	müzekker müxatab 2-ci şəxs
فَعَلْتُنَّ فَعُلْتُنَّ فَعِلْتُنَّ	فَعَلْتُمَا فَعُلْتُمَا فَعِلْتُمَا	فَعَلْتِ فَعُلْتِ فَعِلْتِ	müənnəs müxataba 2-ci şəxs
فَعَلْنَا فَعُلْنَا فَعِلْنَا	فَعَلْنَا فَعُلْنَا فَعِلْنَا	فَعَلْتُ فَعُلْتُ فَعِلْتُ	nəfs-i mütəkəllim vəhdə (Mən) nəfs-i mütəkəllim məəl ğayr (Biz) 1-ci şəxs

3 hərfli (sülasi) feillərin mazi məchul formaları

Cəm	İkil	Tək	Zamir növü
فُعِلُوا	فُعِلَا	فُعِلَ	müzekker qayib 3-cü şəxs
فُعِلْنَ	فُعِلَتَا	فُعِلَتْ	müənnəs qayibə 3-cü şəxs
فُعِلْتُمْ	فُعِلْتُمَا	فُعِلْتَ	müzekker müxatab 2-ci şəxs
فُعِلْتُنَّ	فُعِلْتُمَا	فُعِلْتِ	müənnəs müxataba 2-ci şəxs
فُعِلْنَا	nəfs-i mütəkəllim məəl ğayr (Biz) 1-ci cəm şəxs	فُعِلْتُ	nəfs-i mütəkəllim vəhdə (Mən) 1-ci tək şəxs

Cədvəldə verilmiş vəznlərə biz ardıcıllıqla 3 hərfli bir feilinin hərflərini yerləşdiririk və mazi feili əldə edirik. Bu vəznlərlə eyni ölçüdə olan feillərə mevzun deyilir. Məsələlərlə daha yaxşı anlayaq.

Birinci cədvəldə verilmiş 3 bab, məlum olan 3 hərfli feillərin ola biləcəyi vəznlərdir. Əvvəl dediyimiz kimi, 3 hərfli bir məlum mazi feilində yalnız ortadakı hərf olan ayn əl-feilin hərəkəsi dəyişir. Birinci hərf (fa əl-feil) və üçüncü hərf (lam əl-feil) həmişə fətəlidir.

كَتَبَ زَيْدٌ بِالْقَلَمِ

Zeyd qələm ilə yazdı

عَلِمَ زَيْدٌ اَلْمَسْئَلَةَ

Zeyd məsələni bildi

حَسُنَ زَيْدٌ

Zeyd gözəl oldu

Yuxarıdakı məsələlərə baxanda 3 hərfli məlum olan mazi feilinin 3 fərqli halda gəldiyi görünür. Diqqət etsək, yalnız ortadakı hərfin hərəkəsi dəyişib. 3 hərfli bir feilinin məlum olduğunu hərəkəsinə görə anlayırıq. 

Dilçilər (nahivçilər və sarfçılar) tərəfindən Ərəb dili araşdırılıb və 3 hərfli olan mazi feillərin bu hərəkə ardıcıllığında gəldiyi görülüb. Təbii ki, bu feillər 3 hərfli (sülasi) və heç bir əlavə almamış (mücərrəd-yalın), yəni tərkibindəki 3 hərf də öz kökündən olan feillərdir. Bir hərf azaldılanda mənası pozulur.