وَ مِنْهُ الظَّرْفُ الْمُسْتَقَرُّ وَ قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ وَ هُوَ لاَ يَعْمَلُ فِي الْمَفْعُولِ بِهِ بِالْاِتِّفَاقِ. وَ لاَ فِي الْفَاعِلِ الظَّاهِرِ إِلاَّ بِشَرِطِ الْاِعْتِمَادِ عَلَى مَا ذُكِرَ أَوِ الْمَوْصُولِ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ فِي الدَّارِ اَبُوهُ وَ مَا فِي الدَّارِ اَحَدٌ وَ جَاءَنِى أَلَّذِي فِي الدَّارِ اَبُوهُ وَ يَجُوزُ كَوْنُ الظَّرْفِ خَبَرًا مُقَدَّمًا وَ إِذَا لَمْ يَرْفَعْ ظَاهِرًا فَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ فِيهِ مُنْتَقِلٌ مِنْ مُتَعَلِّقِهِ الْمَحْذُوفِ وَ يَعْمَلُ فِي غَيْرِهِمَا كَالْحَالِ وَ الظَّرْفِ بِلاَ شَرْطٍ
وَ مِنْهُ və manel feil kimidir, الظَّرْفُ الْمُسْتَقَرُّ zərf-i müstəqər, وَ قَدْ مَرَّ keçmişdir, تَفْسِيرُهُ zərf-i müstəqərin izahı, وَ هُوَ o zərf-i müstəqər, لاَ يَعْمَلُ əməl etməz, فِي الْمَفْعُولِ بِهِ məf'ulun bihdə, بِالْاِتِّفَاقِ bu hal ittifaqladır, وَ لاَ həmçinin zərf-i müstəqər əməl etməz, فِي الْفَاعِلِ الظَّاهِرِ zahir faildə, إِلاَّ yalnız zərf-i müstəqər zahir olan faildə əməl edər, بِشَرِطِ الْاِعْتِمَادِ etibar etməsi şərtilə, عَلَى مَا o şeyə ki, ذُكِرَ əvvəlki dərslərdə zikr olunub. Onlar mübtəda, sifətlənmiş, hal sahibi, sual və inkar üzərinə etibar etməsidir. أَوِ الْمَوْصُولِ və ismi-məvsul üzərinə, نَحْوُ misal belədir; زَيْدٌ فِي الدَّارِ اَبُوهُ “Zeyd, atası evdə olandır” və مَا فِي الدَّارِ اَحَدٌ “Evdə heç kim yoxdur” və جَاءَنِى أَلَّذِي فِي الدَّارِ اَبُوهُ “Atası evdə olan adam mənə gəldi” وَ يَجُوزُ caizdir, كَوْنُ الظَّرْفِ zərf-i müstəqərin olması, خَبَرًا مُقَدَّمًا qabaqcadan xəbər, وَ إِذَا لَمْ يَرْفَعْ zərf-i müstəqər ref etmədikdə, ظَاهِرًا zahir olan, tələffüz olunan bir ismi, فَفَاعِلُهُ onun faili, ضَمِيرٌ مُسْتَتِرٌ gizli zamirdir, فِيهِ özündə, مُنْتَقِلٌ köçürülmüş, مِنْ مُتَعَلِّقِهِ الْمَحْذُوفِ gizli müteallakdan, وَ يَعْمَل əməl edir, فِي غَيْرِهِمَا o ikisinin, yəni məf'ulun bih və zahir failin başqasına, كَالْحَالِ hal kimi, وَ الظَّرْفِ və zərf kimi, بِلاَ شَرْطٍ şərtsiz.
Mətnin Ümumi Mənası: Zərf-i müstəqər manel feillərdəndir. İzahı əvvəlki dərslərdə verilib. İttifaqla məf'ulun bihdə və zahir isimdə əməl etməz. Yalnız əvvəl zikr olunan mübtəda, hal sahibi, sual, inkar və ismi-məvsul sözünə etibar etməsi şərtilə zahir isimlərdə əməl edir. Misal; زَيْدٌ فِي الدَّارِ اَبُوهُ “Zeyd, atası evdə olandır”, مَا فِي الدَّارِ اَحَدٌ “Evdə heç kim yoxdur”, جَاءَنِى أَلَّذِي فِي الدَّارِ اَبُوهُ “Atası evdə olan adam mənə gəldi” kimi. Zərf-i müstəqər qabaqcadan xəbər də ola bilər. Zərf-i müstəqər zahir bir failə ref etməzsə, o zərf-i müstəqərin faili, mütləq gizli müteallakdan özünə köçürülüb, altında gizli zamir olur. Zərf-i müstəqər yuxarıda deyilən şərtlər olmadan hal və zərf kimi əməl edir.
| اَبُوهُ |
Evdə |
Zeyd |
| Müstekar zarf mübtədəyə etibar etdiyi üçün Atası sözünü fail kimi merfu etmişdir |
müstekar zarf |
mübtəda |
|
| Heç kim |
Evdə |
Mə |
| Müstekar zarf nefyə etibar etdiyi üçün Heç kim sözünü fail kimi merfu etmişdir |
müstekar zarf |
nefy |
| Atası |
Evdə |
Hansı ki |
Gəldi mənə |
| Müstekar zarf ismi məvsula etibar etdiyi üçün Atası sözünü fail kimi merfu etmişdir |
müstekar zarf |
məvsul |
fiil+məful |